تاریخچه­ی کتاب و کتابخانه در باستان

از خرابه­های شهرهای باستانی سومریان چنین برمی­آید که سومریان در حدود 2700 سال پیش از میلاد کتابخانه­های شخصی، مذهبی و دولتی بر پا کرده بودند، مشهور است که کتابخانه­ی « تلو» مجموعه­ای متجاوز از 30000 لوحه­ی گلین داشته است، تمدن سومریان از 3500 سال پیش از میلاد پا گرفت و در عهد طلایی «اور» شکوفا شد.
مورخان سومری ثبت تاریخ جاری و بازسازی داستان گذشته­شان را آغاز کردند. کهن­ترین نظام نگارش شناخته شده «خط میخی» است و اعتبار سومری­ها به سبب ابداع این خط و خدمت بزرگ آن­ها به بشریت است.

برای نوشتن از قلم فلزی و تیزی (به شکل میخ) استفاده می­کردند و بر موادی چون گل نرم، عاج یا چوب می­نوشتند. برای این منظور کاتبانی تربیت شده وجود داشتند و پس از نوشتن گل نرم را می­پختند تا سخت شود قطعات گل پخته به صورت لوحه، نخستین کتاب­هایی است که تا کنون کشف کرده­اند. چون لوحه­هایی ابزار ثبت اطلاعات تجاری، آثار مذهبی شامل دعاها، مناسک، علایم جادویی، افسانه­های مقدس و حکایات و روایات قومی و ملی بودند.

می­بینیم که برای این لوحه ادبیات، اندیشه­های اجتماعی، سیاسی و فلسفی خود را حفظ کرده­اند و در میان مواد حفاری شده از خرابه­های شهرهای باستانی سومری لوحه­هایی وجود دارد که قطعات ادبی هزاران سال کهن­تر از ایلیاد در آن­ها نقش بسته است.

سومریان کهن­ترین ادبیات شناخته شده­ی انسان را تدوین کردند (موکهر جی،1375،ص81) از تمامی متونی که بر گل یا مواد مناسب نگاشته است و تاکنون به دست آمده در می­یابیم که 95 درسد این متون به امر بازرگانی، اداری و حقوقی ارتباط دارند.

فرهنگ سومری برای مدتی بیش از 1500 سال یعنی از نیمه­ی هزاره­ی چهارم تا آغاز هزاره­ی دوم پیش از میلاد بر سرزمین «رافدین» سیطره داشت. در ازای این تاریخ، نویسندگان سومری توانستند شمار بسیاری از متون را در موضوعات مختلف و در نسخه­های متعدد به نگارش درآورند. برخی از افسانه­های رایج مانند داستان «دلاور ناکام گیلگمشن» در نسخ­های فراوان و روایت­های گوناگون به جا مانده است. (استیویچ1373ص26).

سومریان این گل نوشته­ها را در معابد یا کاخ­های سلطنتی یا مدارس حفظ می­کردند (همان 1373ص 27) در حقیقت سومریان نخستین کسانی بودند که این دستاوردها را به این هدف روشن یعنی حفظ آن برای نسل­های آینده ثبت کردند. به عبارت دیگر سومریا ن کسانی بودند که به کتاب نقشی اختصاص دادند که تا به امروز با آن در ارتباط است. بدین معنا که دستاوردهای فرهنگی و فناوری انسان را پاس دارد و پاسخگوی اهداف قانونی و آموزشی و دیگر نیازهای روزانه او باشد. ( همان1373،ص 29).

پس از سومریان به تمدن بابلیان می­رسیم. بابلیان نوشتن خط میخی و همه­ی دانش­های ریاضی و ستاره شناسی و غیره را از سومریان آموختند. کتابخانه­هایی در معابد و قصرها وجود داشتند و یکی از مهم­ترین و بهترین نمونه­های آن­ها کتابخانه­ی «بورسیپا» بود که یکی از شاخص­ترین کتابخانه­های عصر باستان بود. از مهم­ترین آثار باقیمانده از تمدن بابلیان می­توان «قانون حمورابی» را نام برد.( همان1373،ص31،30).

کتابخانه­های آشوریان

پادشاهی آشوریان همزمان با فرمانروایی بابلیان بود. مشهور است که کتابداری به منزله­ی یک پیشه به آن دوران باز می­گردد. آشور بانیپال که از سال 626 تا 668 پیش از میلاد می­زیست، نخستین مفسر کار کتابداری در نظر گرفته می­شود وی در شهر نینوا کتابخانه­ای بزرگ تاسیس کرد و کاتبانی را به کتابخانه­ی بورسیپا گسیل داشت تا لوحه­های گلی را استنساخ و نوشته­های موجود در آنجا به کتابخانه­ی نینوا منتقل کنند. ( یتز،1989ص4).

«آشور بانیپال» را باید به حق کتابدار پادشاه باستانی تاریخ تمدن نامید. در تاریخ کتابخانه برای نخستین بار در کتابخانه­ی نینوا به فهرست بر می­خوریم . لوحه­ها با نظمی منطقی بر حسب موضوع یا نوع مرتب شده و هریک نشانه­ی شناسایی داشت و سیاهه­ی محتوای هر اتاقک یا حجره که بر سر در آن کنده کاری شده بود در فهرست نیز مندرج بود.
کتابخانه­ی آشور بانیپال در نینوا تصویر کم و بیش کاملی از رشد و پیشرفت نگارش و شکل و شیوه­ی نگهداری میراث انسانی در فرهنگ سومری، بابلی و آشوری را طی ادوار آغاز تاریخ در اختیار می­گذارد.

«گیتز» در همین ارتباط اظهار می­دارد که اگر سهم سومریان در تمدن بشر اختراع خط و نگارش و سهم بابلیان قانون بود، عطیه­ی آشوریان به آیندگان کتابخانه­ی سازماندهی شده به شمار می­رود. پس از مرگ آشور بانیپال کتابخانه به حیات خود ادامه داد تا اینکه در سال 612 پیش از میلاد «میدی کیازاس» نینوا را تخریب کرد و پس از آن شهر تجدید بنا نشد. به همین دلیل باستان شناسان توانستند باقیمانده­ی کتابخانه­ی آشوریان را به همان شکلی که سربازان میدی ترک کرده بودند کشف کنند. ( استیویچ 1373ص 42).

مصریان

تمدن باستان مصریان همزمان با تمدن­های سومریان و بابلی و آشوریان شکوفا شد اما کار مصریان از نظر شکل کتاب و مواد نوشتنی با آن­ها تفاوت بسیار داشت. ماده­ی نوشتنی آن برگ «پاپیروس» بود. از قلم مو مانندی به منزله­ی ابزار نگارش استفاده می­شد و شکل کتاب آن­ها طومار پاپیروس نام داشت و نگارش آن­ها به خط تصویری «هیروگلیف» انجام می­گرفت ( موکهرجی 1375ص 82).

مصریان خود کتاب را چنان بزرگ می­داشتند که گویی آن را می­پرستیدند. برای مثال در یکی از متون دیدگاه ژرفی را پیرامون ارزش در سخن نگارش یافته می­خوانیم : «انسان می­میرد و جنازه­ی او به خاک تبدیل می­شود و همه همروزگاران او چهره در نقاب خاک می­کشند و این کتاب است که یاد او را از زمانی به زمان دیگر انتقال می­دهد. نگارش سودمندتر از یک خانه­ی ساخته شده یا یک صومعه در غرب یا از یک قلعه­ی شکست ناپذیر یا یک بت در یک معبد است».(1373ص53)

طومارهای پاپیروس معمولا در کوزه­ی دهان گشاد (خم) گلی یا استوانه­های فلزی دارای نشانه­های شناسایی، نگهداری می­شد. قدیمی­ترین کتاب مصری و مشهورترین کتاب عالم به نام «پاپیروس پرس» که قبل از سال 2880 پیش از میلاد به نگارش درآمد، اکنون در کتابخانه­ی ملی پاریس نگهداری می­شود. ( موکهرجی، 1375، ص83).

در پرتو آب و هوای بسیار مناسب مصر، بسیاری از طومارهای پاپیروس به ویژه در گورستان­ها و بقایای معابد و حتی در خانه­های شخصی محفوظ مانده است. کتاب نگارش یافته به ورق پاپیروس در مصر شکل طومار داشت ( استویچ 1373 ص55).

به نظر می­رسد تنها نوشته­هایی که به تعداد فراوان در مصر استنساخ می­شد و به معرض فروش می­آمد «مرده نامه»ها بود. «مرده نامه» عبارت بوده است از مجموعه­هایی با متون مختلف که به سحر و جادو مربوط می­شد و از آن­ها انتظار می­رفته است که آسایش مدفون را در گور تامین نمایند. (همان،ص55)
زیباترین نمونه­های این مرده نامه­ها به نقاشی­های رنگارنگی زینت یافته بود که مناظری از زندگی انسان مدفون شده را در گور نشان می­داد. بسیاری اوقات گفته می­شود که این مرده نامه­ها کهن­ترین نگاشته­های مصور در جهان هستند. این مرده نامه­ها از سوی کاهنان نوشته می­شد. آن­ها در نسخه­هایی که برای فروش در بازار فراهم می­آوردند جایی را خالی می­گذاشتند تا در آن نام شخص متوفا را بنویسد. نسبت مرده نامه به کل کتاب­ها در مصر 95 % بود.( همان ،ص57).

کتابخانه اسکندریه

شاید بتوان بزرگ­ترین دستاورد تاریخی کتابخانه­ی دوران باستان را تاسیس کتابخانه­ی اسکندریه­ی مصر دانست. میان کتابخانه­های نینوا و اسکندریه شباهت­های قابل ملاحضه­ای وجود دارد، هر دو نهادهایی با ویژگی جهانی بودند که شاهزادگان حاکم، آن­ها را بنیاد نهادند هرچند اختلافات زیادی میان مواد نوشتنی و شکل کتاب آن­ها به چشم می­خورد.
در نینوا لوحه­های گلی و در اسکندریه طومارهای پاپیروس وجود داشت و چهار قرن میان بر پایی آن­ها فاصله بود.

سابقه­ی تشکیل کتابخانه­ی اسکندریه به زمانی بر می­گردد که اسکندر بر مصر تسلط یافت و دستور داد تا در کنار رود نیل شهری بزرگ به نام اسکندریه ایجاد کنند، به دلیل علاقه­ی فراوان وی به کتاب و هنر، بسیاری از عالمان و دانشمندان در آنجا جمع شدند. پس از مرگ اسکندر بطلمیوس اول جانشین وی شد و دستور داد تا بزرگ­ترین کتابخانه­ی آن زمان در اسکندریه ساخته شود در آن­جا دو کتابخانه به وجود آمد اولی در ناحیه­ای به نام «موزه» که حدود 200 هزار طومار پاپیروس داشت به عنوان بخش اساسی آکادمی دانشمندان و با حمایت بطلمیوس اول ساخته شد. مشهور است که هر کشتی­ای که در بندر اسکندریه لنگر می­انداخت کتاب­های داخل آن را به کتابخانه برده و پس از استنساخ از روی آن به داخل کشتی برگردانده می­شد. در هنگام حمله و تسلط رومی­ها، این کتابخانه حدود 700 هزار طومار پاپیروس داشت که از سراسر جهان گردآوری وبه زبان­های مصری، لاتین و دیگر زبان­ها نوشته شده بودند.
دومین کتابخانه در اسکندریه در ناحیه­ی «سراپیوم» که بطلمیوس سوم آن را ایجاد کرده بود در معبد «سراپیس» قرار داشت که در حدود 100 هزار طومار پاپیروس داشت. ( مزینانی 1379ص98).

از زمان سقوط اسکندریه تا کنون از نظر اندازه، چنین مجموعه­ای حتی در فرهنگ غربی یا در دوره­ی فرهنگی هم تکرار نشده است. کتابخانه­های اسکندریه نظر مردان مشهور تاریخ را به خود جلب نمودند. در میان کتابداران آن می­توان از«دمتریوس»، «زنودوتوس»، «اراتوستن»، «آپولونیوس»، «کالیما خوس» و بلند مرتبگان دیگر را نام برد.

روشن است که کتابداران اسکندریه دانشوران بزرگی بودند و کتابداری کار فرعی آن­ها به شمار می­آمد. آن­ها به گردآوری کتاب­ها و منابع اصیل می­پرداختند، آن­ها را فهرست نویسی می­کردند و به تهیه «کتابشناسی­ها» دست می­زدند. همچنین ویرایش کتاب­ها، ترجمه­ی آن­ها، نوشتن ادبیات و آثار خود و سرپرستی مرکز کتابت را نیز بر عهده داشتند.
به قولی در تاریخ کتابداری زمانی بود که کتابداران از بیشترین حرمت و احترام برخوردار بودند. افرادی بسیار مقتدر و متولیان آموزش به شمار می­آمدند. برای مشاهده­ی اوج این دوران باید به عزت اسکندریه باستان اندیشید ( موکهر جی 1375ص84).

کتابخانه­ی موزه را 47 سال قبل از میلاد مسیح «ژولیوس سزار» رومی به آتش کشید. کتابخانه­ی سراپیوم نیز زیر سلطه­ی «تئو دوسیوس کبیر» 395 سال بعد از میلاد که بسیاری از معابد بت پرستان را ریشه کن کرد از بین رفت. به هر حال آن­چه از کتابخانه­های اسکندریه باقی مانده بود پس از فتح مصر به وسیله­ی مسلمانان به طور کلی ازبین رفت. ( 1379ص 99).

برگرفته از اطلاعات علمی

بن­نوشت­ها :

1. استیویچ، الکساندر، کتاب در پویه تاریخ، ترجمه حمید رضا آژیر
2. مزینانی، علی، کتابخانه و کتابداری
3. موکهرجی، ا، ک؛ تاریخ و فلسفه کتابداری

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

دیدگاه ها : 0