عمید نمازی­خواه

خلیج فارس (پارس) نامی است به جای مانده از کهن­ترین منابع  که از سده­های پیش از میلاد سر برآورده است، و با پارس و فارس - نام سرزمین ملت ایران - گره خورده است.
قدمت خلیج فارس با همین نام، چندان دیرینه است که عده­ای معتقدند خلیج فارس گهواره­ی تمدن عالم یا خاستگاه نوع بشر است. چراکه ساکنان باستانی این منطقه، نخستین انسان­هایی بودند که روش دریانوردی را آموخته و کشتی اختراع کرده و شرق و غرب را به یکدیگر پیوند داده­اند.

دریانوردی ایرانیان در خلیج فارس، قریب پانسد سال پیش از میلاد مسیح و در دوران سلطنت داریوش اول هخامنشی آغاز شد. داریوش بزرگ، نخستین ناوگان دریایی جهان را به وجود آورد. کشتی­های او طول رودخانه­ی سند را تا کرانه­های اقیانوس هند و دریای عمان و خلیج فارس پیمودند، و سپس شبه جزیره­ی عربستان را دور زده و تا انتهای دریای سرخ کنونی رسیدند.

در کتیبه­ای که در محل این کانال (کانال سوئز کنونی) به دست آمده نوشته شده است :

«من پارسی هستم. از پارس مصر را گشودم. من فرمان کندن این تـُرعه (کانال) را داده­ام از رودی که از مصر روان است به دریایی که از پارس می­آید پس این جوی کنده شد چنان که فرمان داده­ام و ناوها می­آیند از مصر از این آبراه به پارس، چنان که خواست من بود.»

و این نخستین مدرک مکتوب بجا مانده درباره­ی خلیج فارس است.

خلیج فارس در امتداد دریای عمان و در میان ایران و شبه جزیره­ی عربستان قرار دارد.
مساحت آن ۲۳3 هزار کیلومتر مربع است و از شرق از راه تنگه­ی هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند راه دارد. از غرب هم به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانه­ی دجله و فرات و الحاق رود کارون به آن است، ختم می­شود.

کشورهای عربستان سعودی، کویت، عراق، عمان، امارات متحده­ی عربی، قطر و بحرین نیز در مجاورت خلیج فارس هستند.
زمین­شناسان معتقدند که در حدود پانسد هزار سال پیش، صورت اولیه­ی خلیج فارس در کنار دشت­های جنوبی ایران تشکیل شد و به مرور زمان، بر اثر تغییر و تحول در ساختار درونی و بیرونی زمین، شکل ثابت کنونی خود را یافت.
خلیج فارس از سمت شمال با ایران، از غرب با کویت و عراق و از جنوب با عربستان، بحرین و امارات متحده­ی عربی همسایه است. خلیج فارس پس از خلیج مکزیک و خلیج هودسن از نظر مساحت سومین خلیج بزرگ جهان بشمار می­آید.
این خلیج توسط تنگه­ی هرمز به دریای عمان و از طریق آن به دریاهای آزاد مرتبط است و جزایر مهم آن عبارتند از : خارک، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، کیش ، قشم، و لاوان که تمامی آن­ها به ایران تعلق دارد.

نکته­ی دیگر اهمیت این منطقه از لحاظ استراتژیک است. بیضی استراتژیک انرژی (The Strategic Energy Ellipse) منطقه­ای جغرافیایی شامل سرزمین ایران و کل خلیج فارس در مرکز و امارات متحده عربی، بحرین و قطر و بخش­هایی از عمان و یمن و عربستان سعودی در جنوب و بخش­هایی از عراق، ترکیه، ارمنستان، آذربایجان و گرجستان در غرب و شمال غربی و مجموعه­ی دریایی مازندران (خزر) و بخش­هایی از جنوب روسیه و قسمت­هایی از سرزمین قزاقستان در شمال و بخش­هایی از ازبکستان در شمال شرق آن تعریف شده است.
بیش از هفتاد درسد از ذخایر اثبات شده­ی نفت و بیش از چهل درسد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد. در همین ناحیه به وضوح دیده می­شود که ایران و شاه راه آبی خلیج همیشه فارس، در قلب این بیضی جای دارد.

«سرهلفورد مکیندر» متفکر انگلیسی، قاره­های اروپا، آسیا و آفریقا را به عنوان جزیره­ی جهانی می­شناخت و آن را به همین نام معرفی می­کرد. وی اعتقاد داشت کلید جزیره­ی جهانی، ناحیه­ی محور یا هارتلند است. او هارتلند را ناحیه­ی وسیعی می­دانست که از اقیانوس منجمد شمالی تا نزدیکی کناره­های آبی جنوبی این منطقه ادامه داشت.

این ناحیه از غرب به سرزمین­های غرب روسیه و از شرق به سیبری غربی، از شمال به اقیانوس منجمد شمالی و از جنوب به ارتفاعات ایران، ارتفاعات هیمالیا وارتفاعات مغولستان محدود می­شد. ناحیه­ی محور از سوی هیچ یک از قدرت­های دریایی مورد تهدید قرار نداشت.

مکیندر حلقه­ی اطراف هارتلند را هلال داخلی و خارجی می­خواند اما در بیان «نیکولاس اسپایکمن» در کتاب «جغرافیای صلح» این محدوده سرزمین حاشیه یا ریملند خوانده می­شود که در محاصره­ی آب­هاست. باز هم دیده می­شود که کشور عزیزمان در این منطقه قرار دارد.

به هرحال از سفرنامه­ی «فیثاغورث»(570 پیش از میلاد) تا سال 1958 در تمام منابع مکتوب جهان نام «خلیج فارس» و یا معادل­های آن در دیگر زبان­ها ثبت شده است.

اما از دوره­ی «جمال عبدالناصر» رییس جمهور پیشین مصر، به تشویق او و اوجگیری تعصب عربی و خدعه­ای که احتمالا آمریکایی­ها ساخته­اند، کشورهای عربی نام تاریخی خلیج فارس را در رسانه­ها و کتب رسمی به نام مجعول «خلیج عربی» خواندند.

دو ناحیه­ی «هارتلند» و «بیضی استراتژیک انرژی» مورد اقبال کشورهای بزرگ دنیاست و تمامی آن­ها به دنبال راه نفوذی در این منطقه هستند.

در سال­های پیش از انقلاب دولت آمریکا، سُکان­دار کشتی بیضی استراتژیک بود، ولی با پیروزی انقلاب، جایگاه خود را در ایران از دست داد و پس از واقعه­ی 11 سپتامبر با ادعای «نبرد علیه تروریسم» و یا «آزادی برای همه» وارد منطقه شد و کشورهایی مانند عراق و افغانستان را با وجود صرف هزینه­های هنگفت به دست آورد.
نکته­ی جالب توجه این است که کشوری برای تروریسم می­جنگد که با دو بمب اتم جان بیش از 400 هزار نفر را گرفت. به این ترتیب به نظر می­رسد این شعارهای دروغ هم دیگر به درد توجیه کردن نمی­خورد و آمریکایی که نمی­تواند بگوید ما برای نفت آمدیم بجنگیم و می­خواهیم حضور گسترده­ای در مناطق بیضی استراتژیک و قلب زمین یا هارتلند داشته باشیم، باید توجیه دیگری برای خود دست و پا کند.

از طرف دیگر در زمان جنگ سرد، آمریکا و شوروی (دو قطب قدرت زمان جنگ سرد) در منطقه حضور داشتند، در صورتی که حضور شوروی بسیار کم هزینه­تر از آمریکا بود. زیرا شوروی مرزهای مشترک بسیاری با این دو ناحیه­ی حیاتی داشت، در صورتی که آمریکا باید نیروهای خود را از طریق مسیرهای دریایی به این منطقه می­رساند. پس از فروپاشی شوروی در سال 1991، آمریکایی­ها به سرعت به منطقه هجوم آوردند. با برخی کشورها قراردادهایی منعقد کردند تا آن­ها را به خود وابسته کنند و با کشورهایی هم که نتوانستند به بهانه­های مختلف وارد جنگ شدند. ولی با تنها کشوری که نتوانستند معامله کنند کشور عزیزمان ایران است که پس از پیروزی انقلاب، دست هر بیگانه­ای را از کشورش کوتاه کرد.

ژئوپولتیک چیست ؟

«نیکولاس اسپایکمن» می­گوید : «جغرافیا مهم­ترین عنصر در سیاست خارجی است زیرا ماندگارترین است.»

موقعیت جغرافیایی هم­چنان­که محدودیت­هایی را بر سیاست خارجی یک کشور تحمیل می­کند، فرصت­های مختلفی نیز برای آن فراهم می­آورد. جغرافیا به معنای تشریح­گر شکل زمین می­تواند به روش­های مختلف فهمیده شود.
«سوئل بی کوهن» نیز سه تعریف برای جغرافیا دارد : علم تمایز سرزمین­ها، علم روابط و واکنش­های فضایی و در آخر علم توزیع.
بنابراین جغرافیا عوامل مادی نظیر، فضا، توپوگرافی و اقلیم را بررسی می­کند.

زیرا مجموعه­های زیادی از علم جغرافیا وجود دارد لیکن آن دسته از آن­ها که مورد توجه دولتمردان و استراتژیست­ها قرار دارد اشکال مختلف جغرافیای انسانی هستند که راه­های تاثیرگذاری عوامل مادی را بر جمعیت، موسسات سیاسی، فرهنگ، صنایع و تکنولوژی بررسی می­کند.
بنابراین شاخه­های مختلف جغرافیای انسانی را با توجه به تعریف فوق می­توان به شکل «جغرافیای سیاسی»، «جغرافیای اقتصادی»، «جغرافیای فرهنگی»، «جغرافیای نظامی»، و «جغرافیای استراتژیک» در نظر گرفت.
شکلی از جغرافیا که لزوما تمامی شاخه­های فوق را به طور فشرده شامل می­شود، ژئوپولتیک نامیده می­شود به معنای : «رابطه­ی قدرت سیاسی بین المللی با موقعیت جغرافیایی».

ژئوپولتیک اساسا به معنای مطالعه­ی سیاسی و استراتژیک جغرافیا در رابطه با قدرت بین المللی است. بنابراین هم­چنان­که رابطه­ی بسیار تنگاتنگی با ژئواستراتژی دارد به همان مقدار نیز در ارتباط با کنترل یا ورود به فضاهایی است که بیش­ترین تأثیر را روی امنیت و موفقیت کشورها دارد.

پرده­ی آخر

تحلیل­گران می­گویند خواندن این خلیج به نام خلیج عربی، تنها یک حرکت سلیقه­ای نیست بلکه دولتی مانند دولت آمریکا می­تواند با یک نام، تغییرات ژئوپولتیک در منطقه ایجاد کند تا با استفاده از آن همواره در قلب زمین و بیضی استراتژیک انرژی حضور داشته باشد.
در منطقه­ای که هفتاد درصد از منابع نفتی و 40 درصد از منابع گازی دنیا وجود دارد. ولی ایران هیچ­گاه آن کشوری نبوده که به راحتی به دولت­های قدرتمند باج بدهد.

تحلیل غالبی که وجود دارد این است که در ماجرای خلیج فارس و خلیج عرب، باز هم رد پای یک دولت بیگانه در میان است و اعراب نیز به تحریک این دولت (به دلیل وابستگی­های همه جانبه به آن) به خود اجازه داده­اند که نام خلیج عرب برگزینند. به قولی :
خلیج عرب کنند آرزو، تفو بر تو ای چرخ گردون تفو.

حقیقت این است که برای نگاه عمیق­تر به تحریکات دولت آمریکا بر اذهان اعراب و انتخاب نامی دیگر برای خلیج فارس باید به اهمیت و موقعیت استراتژیک خلیج همیشه فارس بنگریم و ببینیم که چه سودی از این حرکت نصیب آن­ها خواهد شد.

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

دیدگاه ها : 0