آیین­های نوروزی، رمز رستاخیز و تجدید حیات آفرینش

علی بلوکباشی

درباره­ی نوروز و آیین­های نوروزی سخن بسیار گفته­اند و نوشته­اند و در این گفتار کوتاه و فشرده، کوشش خواهم کرد تا تعبیر و تحلیل دیگری از آیین­های نوروزی دهم. تعبیر و تحلیل من به بنیاد انگاره­های ذهنی مردم در رفتارهای آیین نوروزی استوار است.

نوروز زمان نو گشتن سال و زمان باززایی و تجدید حیات طبیعت، و آغاز رستاخیز مردگان و زندگان در تکرار نوبتی آفرینش، و آغاز یک زندگی نوین دیگر است. با نوروز همه چیز تجدید و نو می­شود. زندگی در طبیعت و پدیده­های طبیعی و زندگی در شکل اجتماعی جماعات مردم، رنگ و جلایی نو می­گیرد.

سال با زمستان افسرده­اش می­میرد و دوباره در بهار سبزینه­اش می­روید و می­شکوفد، گیاهان رویش دوباره آغاز می­کنند، حیوانات حیات جنسی خود را برای زایشی دیگر از سر می­گیرند، مردگان زنده می­شوند و روان­هایشان از جهان مردگان به جهان زندگان باز می­گردند. زندگان نیز همراه با نوشدگی سال خروج می­کنند و به ساحت دیگر از حیات طبیعی و اجتماعی گام می­نهند.

آمدن نوروز و نو شدگی سال، و تجدید حیات رستنی­ها و رویش دوباره­ی گیاهان و نباتات را مردم با راه انداختن  پیک­های نوروزی و کاشتن و رویاندن دانه­های گیاهی و آتش زدن بوته و خار و شاخه­های خشک و مرده­ی درختان در شب سوری اعلام می­کنند.

در آیین­های نوروزی که از چند روز پیش از گردش سال تا روز سیزده فروردین ادامه می­یابد، مردم همراه طبیعت، گذاری رمز گونه از یک مرحله حیات به مرحله­ای دیگر دارند.

در آغاز این واگذار مردم با پلشت زدایی در روزهای پایانی سال کهنه، از آنچه رنگ فرسودگی و کهنگی و سیاهی دارد، جدا می­شوند و دوری می­گزینند و آداب پیشواز نوروز رفتن، مانند غبار روبی و پاکسازی خانه و محیط زیست (خانه تکانی) شکستن و دور افکندن کوزه­های سفالین و کهنه­ی آبخوری، نوکردن اسباب و اشیای کهنه و فرسوده و ناکار آمد، سفید کردن ظروف مسین، سفید و نقاشی کردن دیواره­های خانه، تطهیر و پاکیزه کردن سر و تن و جامه و کنار گذاشتن جامه­های کهنه و ژنده و پوشیدن جامه­های نو و پاکیزه، گندزدایی خانه با سوزاندن و دود کردن اسفند و کندر و افشاندن بوی خوش، و تعطیل کردن کار و فعالیت­های اجتماعی و اقتصادی معمول روزانه در آخرین روزهای عمر سال کهنه، همه نشانه و مظهر خیزش جمعی مردم در پلشت زدایی و نابودی ارواح زیانکاری است که در سیاهی کهنگی و مرگ آشیانه گزیده­اند، اینها همه نشانه­ی جدا شدن انسان از تباهی و سیاهکاری و زندگی گذشته است.

مرحله­ی دیگر این گذر، مرحله­ی جدایی گزینی از سال کهنه به سال نو و از زندگی قدیم به زندگی نو است. دوره­ی انتقال 12 روز، از زمان تحویل سال تا آخر روز دوازدهم فروردین به درازا می­کشد. در این دوره، مردم اوقات خود را در خانه­ها و در میان اعضای خانواده و دودمان خویشاوندان وبا دید وبازدید یکدیگر می­گذارنند.

این دوره را مردم با یاد مردگان خود در شب سال نو آغاز می­کنند و رستاخیز مردگان و بازگشت روان آنها را از جهان مردگان به جهان خاکی وپیوستن به زندگان، و با هم زیستن را جشن می­گیرند. روشن کردم فانوس وچراغ و افروختن آتش بر سر بام ها و بر گور مردگان، افروختن چراغ­های خانه به هنگام آفتاب پر، و روشن نگه داشتن آنها تا پگاه روز اول سال نو، نشانه­هایی از جشن استقبال گذشتگان است.

پنداشت به رستاخیز مردگان و پیوستن روان آنها به زندگان در نوروز، خاستگاهی کهن در جامعه­ی ایران دارد. این پنداشت با پندار زرتشتیان در فرودگان، پندار مسیحیان به عید مردگان (روز دوم نوامبر، مطابق با 11 آبان) و یکشنبه اموات (چهارمین یکشنبه از چله پیش از عید پاک) با عقیده مسلمانان به لیله الرغائب (شب نخستین جمعه ماه رجب) و روز عرفه (نهم ذیحجه) و به تعبیر عامیانه، آخرین روز سال کهنه مشابهت دارد.

گستردن «خوان نوروزی» یا «سفره هفت سین» در نوروز و آغاز دوازده روزه جدا گزینی، تمام اعضای خانواده را از دور و نزدیک به خانه فرا می­خواند و بر سر خوان می­نشاند و به عقیده­ی ایرانیان زرتشتی، امشاسپتدان، هفت فرشته­ی مقرب نیز که در فرودگان از جهان مینوی به زمین فرود می­آیند، بر سر خوان نوروزی حضور خواهند یافت. از این رو خوان نوروزی نقش و کارکردی بس مهم در گردآوردن افراد خانواده به دور هم، و زدودن گرد نفاق و کدورت میان اعضای خانواده وایجاد صلح و دوستی و همبستگی میان آنها دارد.

پس از تحویل سال نو، از کهن­ترین زمان رسم بر این است که کسی که به خانه در می­آید گامی نیک، رویی فرخنده و زبانی شادی بخش داشته باشد. این کس پیام آور تندرستی، نیرو، شادکامی و فزونی در سال نو بوده است. «دمشقی» در «نخبه الدهر» به آمدن در پگاه نوروزی به سرای پادشاهان ساسانی اشاره می­کند و می­نویسد :
«... این مرد خود را «پیروز» و نامش را خجسته می­شناساند و می­گفت که از نزد خداوند می­آید و تندرستی و گوارایی را با سال نو آورده است.»

هنوز هم در آستانه­ی سال نو، نخست شخصی فرخنده روز و نیک پی به خانه در می­آید تا تندرستی و نیرو و شادی و برکت را برای همه­ی اعضای خانواده در سال نو به خانه بیاورد.

در این دوره دوازده روزه، مردم بازی­ها و نمایش­های ویژه­ای برپا می­کنند که به دوره­ی انتقال در مناسک آیینی نوروز ارتباط دارند و دوره­ی فروپاشی زمان و از میان رفتن سستی و فرسودگی طبیعت و دوره­ی باز آفرینی و پیدایی قدرت و نوشدگی نیروی طبیعت را نشان می­دهند. بازی­های نمایشی مانند کشتی پهلوانی، جنگ ورزا و اسب دوانی، از جمله این نمایش­های نوروزی هستند واسطوره­ی ستیز میان مرگ و حیات، ناتوانی و توانایی، ایستایی و پویایی را که نمادی از مرگ سال کهنه و فرارسیدن سال نو با حیات تازه و تجدید آفرینش رویش است، نمایش می­دهند.

سرانجام مرحله­ی پایانی مناسک گذار و انتقال و بازگشت و «پیوستن» مردم به جامعه و حیات اجتماعی و اقتصادی روزانه فرا می­رسد. سیزده نوروز و آیین­های مربوط به آن از جمله بیرون رفتن  جمعی از خانه­ها و پیوستن به جمع مردم دیگر، پناه گرفتن در دامن طبیعت در آب افکندن سبزه­های رویانده و رهایی از هر قید و بند اجتماعی و پرداختن به نوشکامی و بازی و شادی، نشانه­هایی از پایان گرفتن دوره­ی گذار و سرآغاز زندگی اجتماعی دوباره در سال نو است.

خلاصه گفتار

انسان در مناسک گذار نوروزی که با مجموعه رفتارهای نمادین رمز گونه همراه است. در یک استحاله­ی درونی و بیرونی، نخست همه­ی تعلقات ناپاک و نامقدس زندگی دنیوی را که از سیاهی و تباهی کهنگی برخاسته، از خود می­زداید و دور می­سازد. سپس با نوشدگی زمان و سال و تکرار آفرینش در طبیعت، در ساحتی معنوی و قدسی باز زاده می­شود. آنگاه با نیرو و توانی تازه برای پذیرش وظایف و قیود اجتماعی زندگی در یک سال دیگر، آمادگی می­یابد و آن را با سال نو آغاز می­کند.

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

دیدگاه ها : 0