آذربایجان و اران

نوشته­ی دکتر عنایت الله رضا
ناشر: نشر هزار

چاپ اول(ویرایش سوم به همراه عکس­ها و نقشه­های تاریخی آذربایجان) - 1385

پرفسور عنایت الله رضا در این کتاب به یکی از مسائل مهم تاریخی معاصر می­پردازد، مسئله­ی آذربایجان.
در دهه­های آغازین سده­ی بیستم میلادی، به دنبال سرخوردگی برآمده از شکست­های دوران قاجار، که به جداشدن سرزمین­هایی از پیکر ایران در شمال و شرق کشور انجامیده بود، گروهی از سیاستمداران کشور «اران» در شمال رود ارس، کشور خود را «جمهوری آذربایجان» نامیدند.
این کار در آغاز تنها شگفتی دولتمردان و دانشمندان ایران را برانگیخت و رفته رفته، نیت سیاستمداران ارانی که تحت تاثیر ترکیه­ی عثمانی، پروژه­ی جعل تاریخ برای ترکی زبانان قفقاز وآناتولی پیش می­بردند، روشن شد، اینان می­کوشند چنین وانمود کنند که سرزمین آذربایجان دوپاره شده و گروهی از آذربایجانیان که در جنوب رود ارس جای دارند، باید به همراه سرزمین خود، استان همیشه ایرانی آذربایجان، به کشور «اران»، در شمال رود ارس، بپیوندند.
اوج این تحرکات به روزگار اشغال ایران از سوی نیروهای متفقین (آمریکا، روسیه و انگلستان) روی داد که تشکل بیگانه ساخته­ی «فرقه­ی دموکرات»، با استفاده از نیروی نظامی روسیه، اقداماتی را برای جدا کردن آذربایجان از پیکر ایران، انجام داد. چنانکه می­دانیم، این خطر با تدبیر احمد قوام، سیاست مرد برجسته­ی ایرانی، برطرف شد.
پرفسور رضا، تاریخ نگار معاصر در این کتاب، با بررسی جغرافیای تاریخی ایران و قفقاز، مرزهای دو سرزمین «آذربایجان» در جنوب روس ارس و «اران» در شمال رود ارس را ترسیم می­کند.
در ادامه، او چگونگی ورود عنصر «ترک» به تاریخ، حرکت آن به غرب، و چگونگی ورود آن به آذربایجان، قفقاز و آناتولی را نشان می­دهد.

در فصلی از این کتاب با چهره­ی فرهنگی این سرزمین­ها به روزگار ورود ترکان آشنا می­شویم و از پیروزی فرهنگی آریاییان آذربایجان بر عنصر ترک آگاهی می­یابیم. پاسخ به ادعاهای تاریخ نگاران پان تورکیست ترکیه و جمهوری آذربایجان که ادعا می­کنند، عنصر قومی ترک پیش از همه­ی قوم­های دیگر در این سرزمین­ها حضور داشته است و آشنایی با دیگر قوم­ها و ملت­های مقیم در قفقاز و «اران»، از دیگر مطالب این کتاب است.

نویسنده در فصلی دیگر از این کتاب، روند ورود زبان ترکی به آذربایجان و تحمیل آن بر آریاییان آذربایجانی را بررسی می­کند.