|
محوطهی تاریخی طاق بستان، در دامنهی کوهی به همین نام و در کنار چشمهای در شمال شرقی حاشیهی شهر کرمانشاه کنونی قرار دارد. در این محوطه، آثاری از دورهی ساسانی شامل سنگ نگارهی اردشیر دوم و دو ایوان سنگی به نامهای ایوان کوچک و بزرگ وجود دارد. ایوان کوچک در سمت چپ سنگ نگارهی اردشیر دوم و ایوان بزرگ در سمت چپ ایوان کوچک دیده میشود. 
سیاحان، مورخین وجغرافی نویسان دورهی اسلامی ضمن توصیف سنگ نگارههای طاق بستان، از این محوطه با نامهای متفاوتی یاد کردهاند. «ابن فقیه» و «ابن رسته» این مکان را «شبدیز» و «یاقوت حموی» آن را «قصر شیرین» نامیده است. همچنین «حمدالله مستوفی» آن را «طاق بسطام» و عدهای دیگر آن را «طاق بهستون»، «طاق بیستون» و «تخت بستان» نامیدهاند. اهالی محل نیز این محوطه را با نام «طاق وسان» و «طاق بسان» میشناسند؛ زیرا «سان» در لفظ محلی به معنی سنگ است و «طاق وسان» یعنی طاقی که در سنگ کنده شده است. امروزه نیز در اکثر محافل ایران شناسی، از این مکان با نام «طاق بستان» یاد میشود. 
سنگ نگارههای این محوطه عبارتند از : سنگ نگارهی اردشیر دوم در سمت راست ایوان کوچک، سنگ نگارهای وجود دارد که صحنهی تاج ستانی اردشیر دوم (383 - 379 م) نهمین شاه ساسانی را نشان میدهد. در این مجلس، شاه ساسانی به حالت ایستاده با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ در مرکز نقش شده، دست چپ را بر روی قبضهی شمشیر گذاشته و با دست راست در حال گرفتن حلقهی روبان داری از نماد اهورامزدا است. شاه ساسانی چشمانی درشت و ابروانی برجسته دارد. ریش او مجعد و موهای سرش به صورت انبوه بر روی شانههایش ریخته است. او گوشواره، گردن بند و دست بند به بر دارد. گوشوارهی او به شکل حلقهی مدوری است و گوی کوچکی به آن آویزان است. گردن بند او یک ردیف مروارید درشت دارد. شاه تاجی بر سر دارد، قسمت پایین آن به صورت نوار ساده و قسمت بالای آن به شکل کوریمبوس است و بخش انبوهی از موهای سر او در این قسمت قرار دارد و با دو رشته روبان بسته شده است. همچنین روبانی از پشت تاج او آویزان است. لباس او پیراهن چین داری تا روی زانو است و قسمت پایین آن مدور میباشد. شلوار بلند و چیندار او به وسیلهی نوار روبان به کف پا بسته شده است. کمربند او باریک و با مروارید تزیین شده و در قسمت جلو پاپیونی به آن آویزان است. در قسمت پایین کمربند، حمایلی جواهرنشان بسته و شمشیری به آن آویخته است. در سمت راست شاه، پیکر اهورامزدا به حالت ایستاده با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ نقش شده، دست چپ را به کمر زده و با دست راست حلقهی روبان داری را به شاه تقدیم میکند. او صورتی کشیده و ریش بلندی دارد. موهای سرش مجعد و به صورت انبوه بر روی شانههایش ریخته است. اهورامزدا گوشوارهای بر گوش و گردنبندی بر گردن دارد. تاج اهورامزدا از نوع تاجهای کنگره دار است. پایهی تاج با یک ردیف مروارید تزیین شده و در بالای تاج نیز بخشی از موهای سر به صورت انبوه و بدون پوشش رها شده است. پیراهن چینداری تا روی زانو، شلواری چیندار - شبیه به شلوار شاه - بر تن دارد. کمربند او نیز شبیه به کمربند اردشیر دوم است. در سمت چپ نقش اردشیر دوم، پیرک ایزد مهر که بر روی گل نیلوفر بزرگی ایستاده، با صورت و بدنی سه رخ نقش شده است. شوربختانه جزییات صورت او آسیب دیده و تنها مشخص است که ریشی کوتاه و مجعد دارد. جزییات تاج او نیز از بین رفته و تنها روبانهایی که از پشت تاج آویزان است، دیده میشود. در بالای سر وی، هالهای از نور دیده میشود. در دستهای او دستهای از شاخهای نباتی مخصوص مراسم مذهبی «برسم»، قرار دارد. لباس ایزد مهر شبیه لباس اهورا مزدا است. در زیر پای اهورامزدا و اردشیر دوم، پیکر دشمن شکست خوردهای نقش شده که بخش زیادی از آن از بین رفته است. جزییات صورت او نیز آسیب دیده، ریش او ساده و با خطوط مواج عمودی نشان داده شده است. موهای سر او نیز ساده است. تاج او به شکل سربندی است که با سه ردیف مروارید و پلاک مدوری در مرکز، تزیین شده است. این شخص گردنبندی شامل یک ردیف مهرههای مدور بر گردن دارد. لباس او پیراهن بلندی تا قوزک پا است. این شخص چکمههای ساق کوتاه پوشیده و شمشیری به کمر بسته است. برخی از محققین این پیکره را متعلق به یکی از شاهان شکست خورده «کوشان» میدانند. ولی امروزه بسیاری از محققین این نقش را به «جولیانوس» امپراتور روم نسبت میدهند که در سال 362 میلادی به دست اردشیر دوم کشته شد. ایوان کوچک این ایوان فضای مستطیل شکلی به عرض 5 متر و 96 سانتیمتر، عمق 3 متر و 80 سانتیمتر و ارتفاع 5 متر و 30 سانتیمتر است. در دو طرف ورودی آن، دو جرز چهارگوش به پهنای نه سانتیمتر بلندی 2 متر و 37 سانتیمتر دیده میشود. در بالای این جرزها، طاقی با قوس نیم دایرهای قرار دارد که 10 سانتیمتر از سطح داخلی جرزها عقبتر است. دیوار انتهای این ایوان به دو بخش تقسیم شده است : در بخش فوقانی، طاقچهای به عمق 30 سانتیمتر و بلندی 2 متر و 93 سانتیمتر ایجاد شده است. در داخل این طاقچه، پیکرههای شاهپور سوم و پدرش شاهپور دوم همراه با سنگ نبشتههایی به خط پهلوی و به زبان فارسی میانه حجاری شده است. در این مجلس هر دو شخصیت به حالت ایستاده با صورتی نیم رخ و بدنی تمام رخ نقش شدهاند. هر دو، دست راست را بر قبضهی شمشیر و دست چپ را بر قسمت فوقانی غلاف قرار دادهاند. شاپور دوم، دارای چشمانی درشت، ابروانی کمانی و ریش بلندی است که انتهای آن در حلقهای فرو رفته است. موهای سر او مجعد و به صورت انبوه بر روی شانهها ریخته است. تاج او از نوع تاجهای کنگرهدار است و پایهی آن با مروارید تزیین شده و در بالای آن نیز گوی بزرگی قرار دارد. از پشت آن نیز روبان بلندی آویزان است. شاپور دوم گوشوارهای بر گوش و گردنبندی با یک ردیف دانههای مروارید درشت در گردن دارد. لباس او پیراهن چینداری است که تا روی زانویش ادامه دارد و در قسمت پایین مدور است. کمربندی به کمر بسته و در قسمت جلو نیز پاپیونی به آن آویخته است. همچنین شلوار بلند و چینداری به تن دارد. پیکرهی شاپور سوم نیز شبیه پیکرهی پدر اوست. تنها تفاوت این پیکرهها در شکل تاج آنها است. شوربختانه جزییات تاج شاپور سوم از بین رفته است. بر اساس سنگ نوشتههای این مجموعه، میتوان هویت واقعی آنها را شناسایی کرد. سنگ نوشته مربوط به شاپور دوم دارای نه سطر و برگران آن به فارسی چنین است : این پیکری است از بغ مزداپرست. خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از یزدان دارد. فرزند بغ مزادپرست، خدایگان هرمز، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد، نوهی خدایگان نره شاه شاهان سنگ نوشتهی مربوط به شاهپور سوم دارای سیزده سطر و برگردان آن چنین است : این پیکری است از بغ مزداپرست، خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از یزدان دارد، فرزند بغ مزادپرست خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد، نوه خدایگان هرمز شاهنشاه 
ایوان بزرگ مهمترین اثر در طاق بستان، ایوان بزرگ است. این ایوان فضای مستطیل شکلی به عرض 7 متر و 85 سانتیمتر، عمق 7 متر و 65 سانتیمتر و ارتفاع 11 متر و 90 سانتیمتر است. در دو طرف ورودی این ایوان، دو جرز چهارگوش به ارتفاع 4 متر و 27 سانتیمتر ایجاد شده است. پهنای جرز سمت راست 1 متر و 41 سانتیمتر و پهنای جرز سمت چپ 1 متر و 46 سانتیمتر است. بر روی این جرزها، طاقی با قوس نعل اسبی قرار دارد که 24 سانتیمتر از سطح داخلی جرزها عقبتر رفته و رفی را ایجاد کرده است. ارتفاع این طاق از کف ایوان تا لبهی قوس در قسمت جلو 8 متر و 80 سانتیمتر و در قسمت عقب ایوان 9 متر و 25 سانتیمتر است. قوس طاق نیز در قسمت جلوی ایوان بازتر از قوس انتهای ایوان است، در قسمت جلو به شکل نیم دایره و در قسمت عقب به شکل نیم بیضی است. بر روی لبهی بام ایوان، هفت جان پناه چهار پلهای هر کدام به ارتفاع 129 سانتیمتر با زاویهی قایم وجود دارد. در انتهای ایوان سکویی دیده میشود و بر روی این سکو دو نیم ستون حجاری شده است. این نیم ستونها بدون پایه ستون و شامل ساقه ستون و سرستون است. سرستون این نیم ستونها به شکل هرم مربع القایده معکوسی (تقلیدی از سرستونهای بیزانسی) است. دیوارهای داخلی ایوان بزرگ، دارای دو بخش است و هر بخش استادانه تزیین شده و هنوز تمام تزیینات آن بر جای مانده است : تزیینات نمای ایوان بزرگ جرزهای دو طرف مدخل ورودی ایوان با نقش یک درخت تخیلی و قوس ایوان با دو ردیف نقوش گیاهی تزیین شده است : ردیف پایین گلهای سه برگی دارد که انتهای آنها به هم وصل شده است. در مرکز قوس ایوان، هلالی نقش شده که به آن دو رشته روبان آویزان است. در لچکیهای ایوان نیز نقش دو الههی بالدار (نیکه) دیده میشود. هرکدام از این الههها دریک دست حلقهای روباندار و در دست دیگر، جامی پر از مروارید دارند. تزیینات انتهای ایوان بزرگ دیوار انتهای ایوان به دو بخش تقسیم شده است. در بالا صحنهی تاج ستانی شاه ساسانی و در پایین یک سوارکار نقش شده است صحنهی تاج ستانی در صحنهی تاج ستانی، پادشاه ساسانی با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ بر روی سکویی ایستاده است. دست چپ را بر روی قبضهی شمشیر گذاشته، دست راست را به طرف نماد اهورامزدا دراز کرده است. جزییات صورت شاه آسیب دیده ولی با توجه به آن چه که باقی مانده است، صورتی فربه، گونههایی گوشتالو، چشمهایی درشت و ابروهایی برجسته دارد. ریش او به وسیلهی خطوط مواج عمودی نشان داده شده است. موهای انبوه و مجعد او بر روی شانهها ریخته است. این شخص گوشوارهای بر گوش و گردنبندی در گردن دارد، گوشواره به شکل حلقهی مدوری است و گوی کوچکی به آن آویزان است. گردن بند از دو ردیف مروارید شکل گرفته و در مرکز آن سه دانهی درشت مروارید آویزان است. شاه تاج کنگره داری بر سر دارد، پایهی آن با دو رشته مروارید و لاکهای مربع شکل تزیین شده است. در جلوی تاج، هلالی قرار دارد و بر فراز تاج، دو بال عقاب دیده میشود که نوک آنها به طرف داخل خم شده است. در حد فاصل این دو بال، میلهای عمودی وجود دارد و بر روی آن یک هلال به چشم میخورد. در داخل هلال نیز گویی بزرگ قرار گرفته است. این شخص پیراهن مروارید دوزی شدهای پوشیده است و در قسمت بالا تنهی آن، بر روی پیراهن تسمههایی شامل سه ردیف مهرههای مروارید و پلاکهای مستطیل شکل بسته شده است. کمربند او پهن و با چهار ردیف دانههای مروارید تزیین شده است. در پایین کمربند، حمایلی جواهر نشان بسته و شمشیری در جلو به آن آویزان است.
در سمت راست شاه، پیکرهی اهورامزدا ایستاده بر سکویی با صورت و بدنی تمام رخ نقش شده است. او دست چپ را بر روی سینه گذاشته و با دست راست حلقهی روبان داری را به شاه تقدیم میکند. نقش اهورامزدا دارای صورتی کشیده و ریشی بلند و مخروطی است. موهای انبوه و مجعد او بر روی شانههایش ریخته است. او گوشواره و گردن بندی - شبیه به گوشواره و گردن بند شاه - دارد. تاج او کنگرهدار و پایهی آن با دو رشته مراورید و پلاکهای مربع شکل تزین شده است. موهای انبوه او بدون پوشش رها شده و پیراهن مروارید دوزی شدهایی بر تن دارد و روی آن شنل جلو بازی پوشیده است. در سمت چپ شاه، پیکرهی آناهیتا با صورت و بدنی تمام رخ، ایستاده بر سکویی نقش شده است. در دست چپ سبوی آب و در دست راست حلقهی روبان داری را که به طرف شاه دراز کرده است، دیده میشود. او صورتی گرد و چانهای کوتاه دارد. بخشی از موهای سر او به صورت گیسوی بافته و بخشی دیگر به صورت انبوه دیده میشود. آناهیتا گوشوارهای بر گوش و گردنبندی در گردن دارد. گوشوارهی او به شکل حلقهی مدور و گوی کوچکی به آن آویزان است و گردن بندش شامل دو ردیف مروارید است. تاج او از دو بخش تشکیل شده است، در قسمت پایه به وسیلهی دو رشته مروارید و پلاکهای مربع شکل تزین و در بخش بالایی، با ردیفی از پالمتهای شش لبهای و پاپیون و روبان بسته شده است. این شخص پیراهن چیندار مروارید دوزی شدهای بر تن دارد و بر روی آن شنل جلوباز بلندی پوشیده است. حاشیهی این شنل با دو ردیف دانههای مروارید و قسمتهای دیگر آن به وسیلهی گلهای سرخ تزیین شده است. نقش سوارکار در بخش پایین دیوار انتهای ایوان، نقش یک مرد با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ سوار بر اسب قوی هیکلی کنده شده است. این شخص کلاهخودی بر سر دارد که تمام صورت و گردن او را به جز چشمها پوشانده است. بر روی کلاهخود، تاجی قرار دارد و بر روی پایهی این تاج، نواری با دو ردیف دانههای مروارید دیده میشود. این نوار در پشت سر به وسیلهی پاپیونی بسته شده است. حاشیهی بالایی تاج شیارهای عمودیای دارد. در بالای تاج، موها به صورت انبوه و بدون پوشش رها شده و به وسیلهی یک پاپیون و دو روبان بسته شده است. این شخص پیراهن بلندی با نقش مرغ و ارغن بر تن دارد. بر روی پیراهن، زرهای زنجیرباف پوشیده که تا روی زانو آمده و کمربندی با طرحهای دایرهای شکل به کمر دارد. در پایین کمربند، حمایلی با طرحهای هندسی به شکل لوزی و دایره دیده میشود و تیردانی نیز به آن آویزان است. نیزهی بلندی در دست دارد و سپر مدوری برای دفاع در پیش رو گرفته است. صورت و سینهی اسب نیز با زرهای تیغهای پوشیده شده است. بر روی این زره نیز منگولههایی دیده میشود، بر روی کپل اسب نیز منگولهای آویزان است و بر روی آن نقش انسان سه سر مشاهده میشود. بسیاری از مورخین و جغرافی نویسان دورهی اسلامی هم چون «ابن فقیه»، «ابن رسته»، «ابودل»، «مسعودی» و «یاقوت حموی» نقش سوار را خسرو پرویز و اسب را شبدیز معرفی کردهاند. دیوارهای جانبی ایوان دیوارهای جانبی ایوان بزرگ صحنهی شکار شاهی را نشان میدهند. دیوار سمت راست، صحنهی شکار گوزن و در دیوار سمت چپ صحنهی شکار گراز نقش شده است صحنهی شکار گوزن این صحنه در قابی به طول 5 متر و 80 سانتیمتر و عرض 3 متر و 90 سانتیمتر کنده شده است. در این صحنه، سه ردیف فیلبان، گوزنها را از سوی دروازهای که در سمت راست حصار تعبیه شده است، به داخل شکارگاه رم میدهند. این گوزنها به دنبال چند گوزن دست آموز که روبانی در گردن دارند، در حال فرار هستند. در درون شکارگاه، شاه در سه حالت نمایش داده شده است : در بخش بالا، سوار بر اسب آماده شکار است. او شمشیری مرصع به کمر آویخته و کمانی بر گردن دارد. در پشت سر او زنی دیده میشود که چتری در بالای سرشاه گرفته است. در پشت سرشاه، سه ردیف زن نقش شده است، دو ردیف اول به حالت احترام ایستادهاند و ردیف سوم نیز در حال نواختن آلات موسیقی هستند. در مقابل شاه عدهای از رامشگران بر روی سکویی نشستهاند. برخی از این رامشگران در حال کف زدن و برخی در حال نواختن چنگ هستند. در بخش میانی، اسب شاه در مقابل رامشگران، چهار نعل به دنبال گوزنها میتازد. در پشت سر او نیز شش اسب سوار در حال تاخت هستند. در پایین این صحنه، شاه کمان را بر گردن انداخته است. این مجلس نشان میدهد که شکار پایان یافته است. در سمت چپ حصار، چند نفر شتر سوار، گوزنهای شکار شده را حمل میکنند. 

صحنهی شکار گراز این صحنه در قابی به طول 5 متر و 70 سانتیمتر و عرض 4 متر و 13 سانتیمتر کنده شده است. در سمت چپ این قاب، دوازده فیل که روی هر یک دو نفر سوار شدهاند، در پنج ردیف عمودی نقش شده است. این فیلبانان در حال رم دادن گرازها از مخفیگاه باتلاقی خود به درون نیزارها هستند. در قمست بالای صحنهی شکار، قایق پارویی دیده میشود و در داخل آن پنج نفر در حال کف زدن هستند. همچنین دو پاروزن در داخل این قایق دیده میشوند. در میان صحنه، شاه در داخل قایقی ایستاده است و در اطراف او نوازندگان زن قرار دارند. شاه با تیر و کمان در حال تیراندازی به دو گرازی است که به سوی او جهیدهاند. در داخل این قایق، چهار نفر دیده میشوند. نفر اول و پنجم، پاروزن و نفر دوم خدمهی شاه است و تیری در دست دارد. نفر چهارم نیز چنگ نوازی است که در حال نواختن چنگ است. در اطراف این قایق، پرندگان و ماهیان در میان گیاهان آبزی در حرکت هستند. در پشت قایق شاه، قایق دیگری که در آن چهار نوازندهی دیگر زن در حال نواختن چنگ هستند، دیده میشود. در سمت راست قاب، صحنهی پایان شکار نشان داده شده است، در این صحنه، شاه در داخل قایقی ایستاده و کمانی باز را به نشانهی پایان شکار در دست چپ گرفته است. برخلاف صحنهی قبل، در کمر شاه شمشیری دیده نمیشود. بر دور سر او هالهای قرار دارد. در پشت این قایق، قایق دیگری دیده میشود که زنان نوازنده بر روی آن در حال نواختن چنگ هستند. در پایین این صحنه، نقش پنج فیل سوار در حا ل جمع آوری گرازهای شکار شده، دیده میشوند. عمل جمع آوری گرازها، به وسیلهی خرطوم فیلها صورت میگیرد و خدمه با گرزهایی که در دست دارند، ضربهی آخر را بر گرازها وارد میکنند. در داخل قاب، در بخش بالا، گرازهای شکار شده بر روی فیلها نشان داده شده است و در بخش پایین، گرازها از روی فیلها بر زمین گذاشته شدهاند و خدمه در حال قطعه قطعه کردن آنها هستند. تاریخ گذاری دربارهی زمان ساخت این ایوان در میان محققین سه دیدگاه وجود دارد : «اردمان» (Erdmann) ساخت این ایوان را در زمان «پیروز اول» برابر با 448 تا 459 میلادی میداند. «هرتسفلد» ساخت آن را به زمان خسرو دوم برابر 590 تا 628 میلادی نسبت میدهد. «فن گال» (Von.Gall) معتقد است که این ایوان و نقشهای دیوار انتهای آن، در زمان پیروز اول ساخته شده ولی صحنههای شکار شاهی در دیوارهای جانبی ایوان متعلق به زمان خسرو دوم است. امروزه در محافل ایران شناسی نظر هرتسلفد طرفداران بیشتری دارد. سنگ نگارهی دورهی قاجار در بخش فوقانی دیوار سمت چپ ایوان بزرگ، سنگ نگارهای رنگی از دوران قاجار با سنگنبشتهای به خط نستعلیق دیده میشود. در این سنگ نگاره «محمد علی میرزا دولتشاه» بر روی تختی نشسته، صورتی فربه، ریشی بلند و سیبیلی تابدار دارد. تاج او از نوع تاج کنگرهدار و شبیه تاج پدرش «فتحعلی شاه» است. پیراهن چیندار قرمز رنگی به تن دارد. کمربندی به کمر بسته که پایین آن حمایلی دیده میشود. به حمایل او شمشیر و خنجری نیز آویزان است. در کنار او شعری از «بسمل» شاعر کرمانشاهی در مدح او نگاشته شده است. در این شعر، شاعر کوه طاق بستان را به کوه طور و جمال دولتشاه را به جمال حضرت موسی تشبیه کرده و خسرو پرویز را نیز دربان محمدعلی میرزا معرفی کرده است !! در سمت راست او، «امام قلی میرزا» معروف به «عمادالدوله» به حالت ایستاده، با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ نقش شده است. او دارای ریش کوتاه سیاه رنگی است و تاج جواهر نشانی بر سر دارد. لباسش پیراهن بلندی است که متأسفانه رنگ آن از بین رفته است. وی خنجری در کمر بسته و شمشیری در غلاف به سمت چپ آن آویخته است. در سمت چپ محمدعلی میرزا، پسر دیگرش «محد حسین میرزا» نقش شده است. متأسفانه جزییات صورت وی از بین رفته است. تاج او از نوع تاجهای کنگرهدار و لباسش پیراهن سبز رنگ بلندی است. وی شمشیری در غلاف به حمایلش بسته است. در جلوی محمدعلی میرزا، «آقا غنی» به حالت ایستاده، با صورت و بدنی تمام رخ نقش شده است. تاج او مخروطی شکل و لباس بلند و قرمز رنگی به تن دارد و به حمایلش خنجری آویزان است. در سمت چپ سنگ نگاره، سنگ نبشتهای به خط نستعلیق نوشته شده است. این سنگ نبشته به صورت وقف نامه و مضمون آن حاکی از اختصاص درآمد سه دانگ از مزارع «کبودخانی» برای انجام مراسم عزاداری امام حسین در ماه عاشورا و سایر عزاها است. طبق سنگ نبشته، این سنگ نگاره در سال 1237 هجری قمری به دستور آقا غنی (خواجه باشی محمد علی میرزا) و توسط «میرزا جعفر سنگ تراش» کنده شده است. 
بن نوشتها : سازمان میراث فرهنگی استان کرمانشاه مجموعهی راهنمای جامع ایرانگردی (استان کرمانشاه)
|
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید :
- نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد.
- نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
|
بازدیدها : 1935
|