میرجلال الدین کزازی

یکی از هدف های سره گویی و سره نویسی این است که از زیان هایی که واژگان بیگانه به ساختار آوایی و گوشنواز زبان پارسی، و همچنین رسایی، پختگی و استواری آن وارد می کنند، جلوگیری کنیم. این که زبان پارسی نمی باید وام واژه ها را در خود راه دهد، دیدگاهی دانشوارانه و بر پایه ی برهان های زبان شناختی است.

زبان پارسی بسیار پیشرفته است. زبانی بوده است بسیار پویا. از دید زبان شناسی تاریخی، پیشرفته ترین زبان کنونی است. این از آن جاست که زبان آیینه فرهنگ است. فرهنگی که پویاست، زبانی هم سنگ و هم ساز با خویش را پدید می آورد. فرهنگ ایرانی چون فرهنگی پویا و پیشتاز بوده است، زبان پارسی هماهنگ با آن بسیار دگرگون شده و پیشرفت کرده است. زبان پارسی امروز ساختاری دارد که با بسیاری از دیگر زبان های جهان هم روزگار نیست. به سخن دیگر، آن زبان ها از دید کاربردهای سرشتین و بنیادین، در روزگاران و در ساختارهایی مانده اند که دیری است زبان پارسی از آن ها گذشته است. دیگر زبان های جهان با پارسی دری یا همان پارسی نو، هم روزگار نیستند. برای نمونه با پارسی میانه سنجیدنی اند، حتی با پارسی باستان. اگر زبان پارسی که بسیار پیشرفته است، از این زبان ها که در سنجش با آن هنوز کهن مانده اند واژه بستاند، برخود زیان زده است. این واژ ه ها با ساختارها، هنجارها و رفتارهای زبان پارسی سازگار نیستند. از این روی آن ها را گزند می رسانند و بر می آشوبند. بدان می ماند که شما پاره ای از پلاس یا بوریای ستبر درشت را بر پرنیانی نغز و رخشان بپیوندید و بدوزید. پیداست که این دو با یکدیگر سخت ناسازند. نخستین و آشکارترین زیان و گزندی که زبان های بیگانه به زبان پارسی می زنند آن است که بافتار آهنگین و خنیایی و هموار و گوش نواز، آوایی را در این زبان از میان می برند. واژ ه های ایرانی هنگامی که از روزگاران باستانی میانه به روزگار نو رسیده اند، واژه های پارسی شده اند (پارسی دری)، از دید ساختار آوایی،  سوده و ساده و نرم و هموار گردیده اند. برای نمونه، یک واژه درشتناک گران اوستایی مانند «خـُوَرنـَه» در پارسی شده است : «فر». از دید ساختار آوایی، به فرجام خود رسیده است؛  یعنی واژ ه ای مانند «فر» بیش از این سوده و کوتاه نمی تواند بشود. اما واژه هایی که ما از زبان های دیگر می ستانیم، می توانند واژ ه های درشت و گران و ناهموار باشند که آن ساختار دلاویز آوایی را از میان می برد.
 
اما خواست سره نویسان بازگشت به زبان زمان روزگار فردوسی نیست؛ اگر نوشته ها و سروده های پارسی گرایانه امروز به زبان فردوسی می ماند، از آن روی نیست که آن نویسنده یا سراینده، آن زبان را به کار می گیرد یا می خواهد به شیوه فردوسی بسراید. از آن جاست که زبان پارسی بدان سان که استاد توس یا سعدی به کار گرفته است، از دیدی دیگر، نزدیک ترین زبان به زبان سرشتین پارسی است. هنگامی که ما می کوشیم به این زبان برسیم، خواه ناخواه، آن چه به دست می آوریم، نزدیک فردوسی خواهد بود.

بی نیازی زبان پارسی از واژه های بیگانه

زبان پارسی زبانی است توانمند و بی نیاز. اگر گاهی به وام واژه ها نیاز دارد، این نیاز در همان مرز و اندازه ای است که هر زبان می تواند داشت، و حتی بسیار کمتر از بسیاری از دیگر زبان ها نیازمند وام واژه هاست. این توانمندی در زبان پارسی برمی گردد به سامانه و دستگاه واژه سازی در این زبان که بسیار نیرومند و کارآمد و آفرینش گرانه است و حتی بی کرانه است. ما می توانیم بی شماره در پارسی واژه بسازیم. زبان پارسی مانند بسیاری از زبان های جهان کالبدینه نیست؛ بدین سان که پیمانه ها و ریخت های از پیش نهاده ای برای واژه سازی در این زبان نمی بینیم. زبان پارسی بسیار نرمش پذیر است؛ به موم می ماند، خود را با توان زبانی در به کار برنده خویش دمساز می گرداند. هر چه مایه و توان و دانش شما در زبان پارسی بیشتر باشد، این زبان را آسان تر و مایه ورتر می توانید به کار بگیرید. برای همین است که این زبان در جهان سرود و سخن و شعر شده است. برای آن که سخنور می تواند آن چه را در درون او می  گذرد، به یاری این زبان روشن تر و رساتر باز گوید. او زبان پارسی را بیش از هر زبان دیگر می تواند از آن خود کند و می تواند زبانی ویژه و شیوه شناختی در پارسی برای خود بیابد. برای نمونه، یکی از واژه های بسیار آشنا در زبان پارسی، واژه «دست» است. با این واژه می توان ده ها واژه ساخت؛ گذشته از آن واژه ها که دیگران پیش از این، از این واژه ساخته اند. بسنده است که این واژه را با واژه دیگر بپیوندید تا واژه ای نو به دست آید : فرادست، فرودست، زیردست، زبردست، بالادست، پایین دست، دستاویز، دستبند، دستگیره و... حتی می توانیم فرهنگی خرد از واژگانی را که تاکنون با این واژه ساخته شده است فراهم بیاوریم. از این روی، این زبان در سرشت و ساختار، زبانی تُنُک مایه نیست که از برآوردن نیازهای روز ناتوان باشد و بخواهد از وام واژه ها بهره بررد. ناتوانی، کمبود و بی توشی از زبان پارسی نیست، از کسانی است که این زبان را به کار می گیرند. از این روی می توان از واژگان بیگانه بپرهیزید؛ برای واژگانی که به هر انگیزه ای در این زبان راه جسته است، برابرهای پارسی بیابیم؛ اندک اندک این واژه ها را هم از زبان برانیم؛ و آن واژگان دیگر را به جای آن ها بنشانیم. ما اگر گاهی اندک نیاز داشتیم که واژه ای را از زبان دیگر بستانیم، برآنم که  می توانیم چنین کرد.

گردآوری شده از یکی از سخنرانی های دکتر میرجلال الدین کزازی در دانشگاه تهران