داریوش آشوری

اینکه اینهمه درباره ی زبان فارسی می نویسیم و می گوییم نشانه ی بحران ژرفی است که در متن فرهنگ ما جریان دارد و بحران فرهنگ خود را در بحران زبان می نمایاند و بحران زبان خود را در پرسخنی درباره ی زبان.

اینکه زبان نگارشی فارسی برای ما همچون چیزی طبیعی و فرادست یا همچون زیست بوم یا خانه ی آشنای پدری نیست و بسا هنگام غریب می نماید؛ اینکه ما همچون ماهی در این آب شناور نیستیم تا که از شدت نزدیکی آب دیگر خود دیده نشود، بلکه زندگی بی میانجی در آن جریان داشته باشد؛ اینکه چون بوتیمار بر کرانه ی این دریا نگران تمام شدن آنیم؛ و، سرانجام، اینکه با همه ی گفتن ها و نوشتن ها در این باره باز هم گفتن و نوشتن کاری بیراه و سختی بیهوده نیست، اینها همه نشانه ی آنست که ما در بستر طبیعی خود نیستیم که اینهمه بی خوا ب و بی تابیم. پس، چه باک اگر که باز هم گفته ها را بازگوییم و نوشته ها را باز نویسیم ؟ زیرا در میان آنچه گفته اند حرف درست و دقیق و از سر پژوهش کمتر زده اند و درین باره حرف هنوز بسیارست و کدام کس می تواند مدعی باشد که حرف آخر را زده است ؟

اصل مساله

گرفتاری ما در باب زبان فارسی، در برخورد با تمدن مدرن و نیازهای زبانی آن، دو ریشه دارد : یکی مربوط به ساخت زبان فارسی و توانمندی ها و ناتوانی های آنست، ودیگری مربوط به زبان نثر فارسی. آنچه اکنون در این گفتار بدان می پردازیم همین مساله ی نثر فارسی است که در طول چندین سده فراز و نشیب بسیار داشته و هر کس که امروز دستی به قلم می برد به جهتی گرفتار این میراث گذشته است که تمامی آن میراث طبیعی زبان و حاصل گسترش تاریخی آن نیست، بلکه بسیاری از آن میراثی ست که بازیگوشان کژنویس برای ما گذاشته اند.

بزرگترین گرفتاری نثر فارسی جدایی اندک - اندک زبان گفتار و نوشتار از یکدیگر است، که کار آن به سرانجام جایی رسید که گویی دو زبان  جدا از همند. بی گمان در هر زبانی این جدایی تا حدودی هست، اما در زبان فارسی به صورت یک بیماری کهنه درآمده است. این مساله خود را جایی به خوبی نشان می دهد که مردم عادی می خواهند چیزی بنویسند. مثلا دکانداری می خواهد یک آگهی به در دکان خود بچسباند. او هنگامی که قلم در دست می گیرد تا چیزی بنویسد، ساده ترین و طبیعی ترین عبارتی را که به ذهنش می آید نمی نویسد، بلکه به دنبال یک عبارت پیچیده و قلنبه می گردد که ای بسا ناهنجار و مسخره از کار درمی آید. عبارت عجیب «استعمال دخانیات اکیدا ممنوع !» نمونه ی آشکاری از کارکرد ذهنیتی است که وقتی می خواهند چیزی بنویسد به چه جاهای دور و شگفت که نمی رود ! این عبارت واگردان یک عبارت ساده ی انگلیسی است، یعنی «دود نکنید !»(don't smoke) که معادل فرانسه وآلمانی آن هم به همین کوتاهی و سادگی است و بی واسطه از زبان گفتار به نوشتار درآمده است، اما آن کسی که خواسته است این عبارت کوتاه و ساده را به فارسی برگرداند، هرگز به خاطرش نمی گذشته است که آن را می توان به همان سادگی و آسانی به فارسی برگرداند و نوشت: «دود نکنید !» یا «سیگار نکشید !» ذهن او می بایست ده ها فرسنگ از آسانی و سادگی و نزدیکی زبان دورتر برود تا چنین عبارت عجیبی را به ارمغان آورد: «استعمال دخانیات اکیدا ممنوع !» آخر کدام فارسی زبانی «دخانیات» را «استعمال» می کند که ایشان ما را از این کار منع می فرمایند !

اینکه شکایت می کنند که جوانان درس خوانده ی ما از نوشتن یک نامه به فلان اداره ناتوانند، این گناه این جوانان نیست که زبان جعلی و پرپیچ - و - تاب اهل اداره را نمی دانند و اصطلاحات «توقیرا ایفاد می گردد» یا «متعاقبا ارسال می گردد» یا «تحقیقات به عمل آورید» و بسیاری چیزهای بدتر از این را نمی شناسند، چون این زبان رابطه ای با بستر طبیعی زبان، یعنی زبان گفتار، ندارد و زبانی ست جعلی که تنها جعل کنندگانشان آن را می فهمند (اگر که بفهمند)؛ زبانی که در آن یک فعل درست و بجا کمتر بکار برده می شود. جوانی که می خواهد یک نامه بنویسد عادت ندارد که به خاستگاه طبیعی و ساده ی زبان، یعنی زبان گفتار، روی کند، یعنی آنچه را که به آسانی و به سادگی به ذهنش می رسد، بنویسد، بلکه آموخته است که هنگام نوشتن باید به دنبال عبارت های غریب و قالبی و جعلی بگردد و اینجاست که او همچنان درمی ماند یا همان کار مسخره ای را می کند که آن دکانداری که می خواهد در دکانش تکه کاغذی برای آگاهی بچسباند، و یا آن داغدیده ای که می خواهد با زبان شکسته پیامی از راه روزنامه به مرحومی در آن دنیا بفرستد. این شکاف ژرف میان زبان گفتن و نوشتن از کجا پیدا شده است ؟

فارسی دری و فارسی دری وری

الف) ویرانگران نثر فارسی

خدمت بزرگی که امیران سامانی به قوم ایرانی کردند زنده داشتن زبان فارسی در نگارش بود؛ و با این کار ما با آنکه اسلام آوردیم، عرب نشدیم. باری، اینقدر هست که این زبان فارسی ماند و ما فارسی زبان ماندیم. اما اوج گرفتن آفرینش فرهنگی در حوزه ی تمدن اسلامی و بویژه در ایران، و هر چه دورتر شدن ما از گذشته ی پیش از اسلام و از یاد رفتن یادهای آن و بالا گرفتن کار خشک اندیشی دینی و چیرگی امیران ترکِ نو مسلمان و رواج ذوق و سلیقه ی عرب در ادبیات و تقلید از آن، سبب شد که زبان فارسی به آمیزش هر چه بیشتر با عربی بگراید. این آمیزش مانند هر پیوند و آمیزشی میان خون های بیگانه، نخست از جهت هایی سودمند بود و به هر حال زبان فارسی بارورتر شد و مشتی از «الفنجیدن»ها و «الفغتیدن»های خود را از دست داد و گروهی از واژه های نرم و سبک و در خور تمدن اسلامی و نیز واژه های مربوط به زبان اصطلاحی را از عربی وام گرفت، اما هر چه جلوتر آمدیم پافشاری در بکار بردن واژه ها و اصطلاحات عربی در فارسی کار را به جایی رساند که زبان فارسی را فلج کرد و نثری بیمارگونه ونارسا و پرپیچ - و - خم به وجود آورد که دستمایه ی دانش فروشی منشیان شد. کار آمیختن بیش از حد زبان فارسی با عربی نه تنها به خاطر دانش فروشی  و وزنه برداری منشیانه، بلکه کاری بود بر حسب دستور و خوشایند کسانی که عربی دانی و عرب مآبی را «فضل» می شمرند. و در این مورد دست کم یک سند تاریخی در دست داریم.

در کتابخانه ی ملک در تهران رساله ای هست منسوب به الوالفضل بیهقی، نویسنده ی نامدار تاریخ بیهقی که در آن به دبیران دیوانی دستور داده است که در نوشتن به جای واژه های فارسی چه واژه های عربی به کار برند. سرآغاز این رساله چنین است:

«و این فصلی است از رسائل ابوالفضل، شاگرد ابومنصور مشکان، دبیر سلطان محمود، مشتمل بر چند سخن که دبیران در قلم آرند. بدانک بجای بستاخی انبساط نویسند ...»

و سپس برای نامه ای از واژه ها آورده است که به جای چه چیز چه بنویسند که مشتی از آنها از این قرار است:

بجای شوریدگی اضطراب نویسند
بجای یاری خواستن استغاثه نویسند
بجای زر و سیم مال صامت نویسند
بجای رستگاری خلاص نویسند
بجای اندیشه تأمل نویسند
بجای آرزومندی تمنی نویسند
بجای ترسانیدن تهدید نویسند
بجای یاری دادن اعانت نویسند
بجای آهستگی تأنی نویسند
بجای استواری ثقه نویسند
بجای خو سیرت نویسند
بجای خانگیان اهل بیت نویسند
بجای استوار محکم نویسند
بجای برابر کردن مقاومت کردن نویسند
بجای نیرومند کردن تقویت نویسند
بجای اندیشگی تغافل نویسند
بجای مرگ وفات نویسند
بجای به خویش خواندن استمالت نویسند
بجای شتاب کردن تعجیل نویسند
بجای خویشاوندان اقارب نویسند
بجای بیگانگان اباعد نویسند
بجای فریاد خواستن استغاثت نویسند
بجای بردباری احتمال نویسند
بجای مهر اشفاق نویسند
بجای کار پوشیده مبهم نویسند
بجای بسیاری اضعاف نویسند
بجای پس موخر نویسند
بجای دوستی مصادقت نویسند
بجای دانسته معلوم نویسند
بجای پارسایی عفاف نویسند

و در حدود چهار صد واژه از این دست آورده است. و نکته ی چشمگیر در این میان اینکه به جای برخی واژه های ساده و پذیرفته ی عربی در فارسی نیز واژه های دشوارتر و دورتر عربی آورده است، مانند:

بجای خجلت تشویر نویسند
بجای فایده ستدن استفادت نویسند
بجای فخر کردن مباهات نویسند
بجای عمل کردن تولیت نویسند
بجای حق جستن  تقاضا نویسند
بجای حریصی کردن ترغیب نویسند [1]

(برای فهرست کامل این رساله نگاه کنید به پارسی نغز، گردآوری علی اصغر حکمت، تهران، 1330)

این سند نشان می دهد که چگونه تقلید از عرب وعربی مآبی به عنوان فضل رواج داده می شده است. در تاریخ بیهقی، که نمونه ی عالی شیوایی و آسان و روان نویسی و گهگاه شاعرانه نویسی است - که در روزگار ما شاعری چون شاملو از نثر او مایه ی شعر می گیرد - از آن برابر نامه ی دستوری، که یاد کردیم، کمتر چیزی دیده می شود، اما دو نامه از سلطان مسعود به قدر خان هست، به قلم بونصر مشکان، رئیس دیوان رسایل، که به نثر فارسی بسیار روان و خوب نوشته شده، اما در آن واژه هایی نیز بکار رفته است که نشانه ی نفوذ آن سیاست و دستور است.
از آن جمله است: ممالحت، مستحق، معاینه، آلت و عدت، مدروس، اعزاز، الفت، غضافت، اذناب، طولاً و عرضاً، ذات البین، تعزیب، مصرح، اعقاب، تعلل، مداهنت، مجاملت، عزیمت، نعوت، موقوف کردن، استطلاع، محاربت، مستفیض، معتمدان، مواهب که نشانه ی کارکردن آن دستور است.

و البته، صد البته، که این سرآغاز کار است و تازه واژه های تنها و برخی فعل های ترکیبی عربی - فارسی و برخی ویژگی های دستوری عربی به زبان راه یافته و هنوز روزگار هنرنمایی نویسندگان «نثر مصنوع» نرسیده بود.(در مورد نفوذ واژه ها و همچنین برخی ویژگی های دستوری عربی به تاریخ بیهقی، نگاه کنید به سبک شناسی ملک الشعرای بهار، جلد دوم) ولی با اینکه قرن پنجم آغاز نفوذ هر چه بیشتر واژه های عربی در فارسی و شروع تقلید از سجع پردازی های عربی است دشوارگویی و درازگویی در نثر فارسی پسندیده نبوده است و نثری از نوع نثر ترجمه ی تاریخ یمینی، چنانکه سزاست، بیمزه و بیهوده و احمقانه شمرده می شده است. چنانکه قابوس در نیمه ی نخست سده ی پنجم چنین می نویسد:

و در نامه باید که بسیار غرض و معانی در اندک مایه سخن بکار بری [ ... ] و اگر نامه پارسی بود، پارسی مطلق منبیس که ناخوش بود، خاصه پارسی که نه معروف بود آن، خود نباید نبشت بهیچ حال، که خود ناگفته بهتر از گفته بوَد. و تکلفهای نامه ی تازی خود معلوم است که چون باید کرد و اندر نامه ی تازی سجع هنرست و خوش آید، لکن اندر نامه ی پارسی سجع ناخوش آید، اگر نگویی بهتر باشد. اما هر سخنی که گویی عالی و مستعار گوی و مختصر باید گفت ...

(قابوسنامه، عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر ابن قابوس بن وشمگیر زیار، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1345)

ملک الشعراء بهار درباره ی آمیختگی بیش از اندازه ی نثر فارسی با عربی در زیر عنوان «تندروی ادبا در ادخال لغات عرب» چنین می نویسد:

و گفتیم که در نتیجه ی این آمیزش و اختلاط [ فارسی با عربی ] زبان فارسی ضایع نشد بلکه بر درازا و پهنا و ژرفای آن درافزود، و از آنرو ادبیاتی زیبا و تاریخی از این زبان بوجود آمد.
این معنی تا قرن چهارم و پنجم دوام داشت. از قرن پنجم به بعد تفنن در تقلید ادبای ایرانی از تازی زیادتر از اندازه و حد طبیعی رواج گرفت و موازنه و سجع و جمله های مترادف، که در نثر بلعمی یا دیگران بزحمت و بندرت می توانستیم نمونه ای از آنها پیدا کنیم، در قرن پنجم به حد وافر پیدا آمد؛ خطبه های طولانی با موازنه و سجع و قافیه و عباراتی دارای جمله های مترادف و اطنابهای خسته کننده بی لزوم بوجود آمد و برای به جامه بردن این مقاصد و به حصول پیوستن این تقالید ناگزیر شدند که از کلمات و لغات و امثال و اشعار و جمله ی عربی وام نمایند، و این معنی باعث شد که نثر فارسی که در قرن چهارم و نیمه ی اول قرن پنجم صدی پنج لغت تازی بیش نداشت، در نیمه ی ثانی قرن پنجم از صدی پنجاه نیز تجاوز کرد و در قرون ششم و هفتم و هشتم تا صدی هشتاد نیز کشید و هر چند این معنی، یعنی افزونی لغات عرب، در همه ی تالیفات ایران با این سرعت پیش نمی رفت، مثلا، در کتب علمی و یا در کتب افسانه و یا در بعض تواریخ و اشعار، نویسندگانی بوده اند که همواره رعایت اقتصار کرده و دست از فصاحت و سهولت و روانی خود بر نمی داشتند ... اما سیاق عرب مآبی و داستان سجع و قافیه و عربی بافی در میان دبیران و بعض شاعران و مورخان، شغل شاغل و مایه ی گرمی بازار ادب و موجب بروز فضل و هنر گردیده بود و سواد اعظم نوشته ها ازین دست و نخبه مؤلفات ازین قماش بود.

(سبک شناسی، جلد یکم، کتاب های پرستو، تهران، 1349)

گسیختگی رشته رابطه ی زبان گفتار و نوشتار از سده ی ششم هجری به بعد و بازیچه شدن زبان در دست زبان بازان، خاستگاه همه ی فاجعه فساد نثر فارسی است و این فاجعه را با این قیاس می توان بهتر دریافت که زبان مقدمه ی شاهنامه ابو منصوری، که کهنترین متن مانده از فارسی دری است، با زبان امروزی ما فاصله ای چندان ندارد و هر فارسی زبان باسواد می تواند آن را بخواند و بفهمد، اما زبان میرزا نصرالله منشی یا میرزا مهدی خان منشی یا هر متفنن پرگوی بیهوده گوی زبان باز را تنها ادیبان اریب می فهمند.

نثر فارسی در دوران سلامت خود، یعنی در دورانی که فرهنگ شکوفای ایرانی - اسلامی در اوج بود، ابزاری بود در دست مفسران قرآن، صوفیان، فیلسوفان، و تاریخ نگاران، و مترجمان با ذوق برای بیان آنچه در این حوزه در همه ی این زمینه ها می جوشید و می بالید و در عین حال پلی بود میان دین تازه و زبان آن با پارسی گویان؛ و سده های چهارم و پنجم و ششم هجری روزگار پدید آمدن بهترین آثار نثری این زبان است. این زبان در دست آفرینندگان با ذوق و نبوغ این دوران از زبانی محلی و تنگ میدان به زبانی پخته و رسا و زیبا بدل شد و گنجینه واژگان آن چه با جوشش درونی خود، چه با بهره گیری بجا از عربی و شاید زبان ها و گویش های دیگر گسترش بسزا یافت. اما پسرفت آن از زمانی آغاز شد که زبان، بجای آنکه حامل معانی و بیان باشد، بازیچه ی دست زبان بازان شد و آن مسابقه ی هولناک بر سر آوردن واژه های هر چه غریبتر از عربی (و حتا ترکی) و تراشیدن عبارت های قالبی و دراز کردن زنجیره ی مترادف ها و سجع سازی های خنک درگرفت که حاصل آن فرسودگی زبان و سطحی شدن آن، از دست رفتن حدود روشن معناها و پیچیدگی و دشواری بیهوده آن بوده است که دامنه اش تا به امروز کشیده شده و گرفتاری امروز ماست. در برابر کسانی که از این هجوم نابجای واژه های عربی ترکیب های عجیب و عبارت های قالبی زشت به عنوان میراث زبان فارسی و یا «عربی فارسی شده» دفاع می کنند، باید پرسید که مقصود شما کدام فارسی ست ؟ فارسی ناصر خسرو و غزالی و میبدی و قابوس بن وشمگیر است یا نویسنده ی کلیله ودمنه و تاریخ وصاف و عالم آرای عباسی ؟ برای هر کدام اینها باید حساب جداگانه باز کرد.

کلیله و دمنه، انشای ابوالمعالی نصرالله منشی را نخستین کتابی شمرده اند که در آن توجه به صنایع بسیار است. این کتاب در حدود 539 هجری پرداخته شده است.«در این کتاب مترادفات و کلمات عربی و تمثل به اشعار و امثال عرب زیاد است ولی سجع های آن کامل نیست.»(مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، ذبیح الله صفا، تهران، 1353). کالبد شکافی نثر این کتاب نشان می دهد که چگونه این مرد کوشیده است بافت فاسد و زاید واژه ها و عبارت های عربی را به بافت سالم فارسی پیوند بزند، تا بدانجا که نثری ناهموار و دو دست پرداخته است. در کتاب او گاهی پاره هایی یافت می شود که به فارسی رسا و ساده ی نثر همروزگاران اوست و یا عبارت هایی ساده و بی پیرایه و درست که با عبارت هایی پیچیده و بی مزه (که مقصود از آوردن آنها آراستن نثر به انواع صنایع و اصناف بدایع و احزاب خزایف بوده !) به هم جوش داده است. به این پاره دقت کنید که در آن جز یک واژه ی نا آشنا (آنهم لابد برای رعایت ادب) وجود ندارد:

بوزنه ای درودگری را دید که بر چوبی نشسته بود و آن را می برید و دو میخ پیش او. هر گاه یکی را بکوفتی دیگری که پیشتر کوفته بودی برآوردی. در این میان درودگر به حاجتی برخاست. بوزنه بر چوب نشست از آن جانب که بریده بود. انثیین او در شکاف چوب آویخته شد و آن میخ که در کار بود پیش از آنکه دیگری بکوفتی برآورد، هر دو شق چوب بهم پیوست، انثیین او محکم در میان بماند، از هوش بشد. درودگر بازرسید؛ وی را دست بردی سره بنمود تا دران هلاک شد. و از اینجا گفته اند: درودگری کار بوزنه نیست.

اما نمونه هایی از پیوند زبان ساختگی با فارسی راست - و - درست در همان کتاب: ( نشانه | در میان متن برای نشان دادن دو پارگی سبک کتاب است)

پادشاه بر اطلاق اهل فضل و مروت را به کمال کرامات مخصوص نگرداند، لکن اقبال بر نزدیکان خود فرماید که در خدمت او منازل موروث دارند و به وسایل مقبول متحرم باشند | چون شاخ زر که بر درخت نیکوتر و بارورتر نرود و بدانچه نزدیکتر باشد درآویزد.
ملک تا اتباع خویش را نیکو نشناسد و بر اندازه رای و رویت و اخلاص و مناصحت هر یک واقف نباشد از خدمت ایشان انتفاعی نتواند گرفت و در اصطناع ایشان مثل نتواند داد | چه دانه مادام که در پرده ی خاک نهان است، هیچ کس در پروردن او سعی ننماید، چون نقاب خاک از چهره ی خویش بگشاد و روی زمین را زیور زمردین بست ...

و نیز نمونه ی دیگری از فارسی راست - و - درست از همان کتاب:

آورده اند که زاغی در کوه بر بالای درختی خانه داشت، و در آن حوالی سوراخ ماری بود، هر گاه که زاغ بچه بیرون آوردی مار بخوردی. چون از حد بگذشت و زاغ درماند، شکایت آن بر شکال، که دوست وی بود، بکرد و گفت: می اندیشم که خود را از بلای این ظالم جانشکر باز رهانم. شکال پرسید که: به چه طریق قدم در این کار خواهی نهاد ؟ گفت: می خواهم که چون مار در خواب شود ناگاه چشم های جهان بینش برکنم ...

(پاره های کلیله و دمنه نقل از تصحیح مجتبی مینوی است)

باری، کسی که می توانسته به این خوبی و آسانی و روانی فارسی بنویسد، مسوول وارد کردن صدها کلمه ی نابجا و بویژه فعل های ترکیبی ناهنجار به زبان فارسی است، مانند: استخفاف روا داشتن، منقطع شدن، مستزید گشتن، مبالغت رفتن، سعی پیوستن، اقدام نمودن، ترحیب نمودن، محظور داشتن، ملاطفت نمودن، توقف کردن، تقاعد کردن، مسارعت نمودن، تحیر کردن، تفحص کردن، متقسم خاطر شدن، اصطناع فرمودن، تفرج کردن، تجنب نمودن، تلقی نمودن، تقرب جستن، معدود گشتن؛ و ترکیب های اضافی مانند لطایف حیل، بدایع تمویهات، مذهب حمیت، و جز آنها، که از دیدگاه سنت پرستان جزء میراث زبان فارسی و مایه ی توانگری و گشادگی میدان آن شمرده می شود !

این گرایش به زبان ساختگی و فضل فروشانه اگر نزد نصرالله منشی هنوز پیوندی ست و او نمی توانسته از زبان نثر سالم فارسی - از بلعمی گرفته تا قابوس و بیهقی و مانندانشان - چندان دور بماند، در زبان وصاف الحضره و کسانی چون او یکباره به زبان بازی مطلق تبدیل می شود و این ویروس همه ی تن و جان زبان فارسی را می گیرد تا کار به اینجا می رسد:

و فارغ از اجزای یوم تجزی کل نفس بما عملت نهارا جهارا بارک الله فی لیله و نهاره آستین معادات برزده و اقدام اصرار در دامن خدلان کشیده غمزه و نمامی چون اظهار ناتمامی می کرد او نیز بر قضیت جنسیت که علت ضم باشد علی الابتدا دلالت رفعی می نمود و به آن چهار سو خود را مضاف الیه می ساخت و نصب تماثیل احتیالی به طریق اضمار علی شریطه التفسیر می فرمود.(از تاریخ وصاف)

و همین مرد در بخش چهارم کتاب خود نامه ای را آورده که به یکی از دوستان خود نوشته بوده. و این نامه به فارسی سره است. و خلاصه، این جماعت کار را به جایی کشیدند که شکایات آن را از زبان یکی از استادان بزرگ زبان فارسی، یعنی ملک الشعرای بهار، باید شنید:

طریقه ی دیگر کاری ست که از قرن هفتم و هشتم هجری نویسندگان آغاز کرده و یکباره محو زبان عرب شدند و آن این بود که لغات عرب را بجای آنکه به وام بستانند و بقدر احتیاج خرج کنند و با آن مثل ملک شخصی معامله کنند مثل خوان یغما غارت کردند و هر کس تعجیل داشت که بیش از رفیقش برگیرد، و سپس آن لغات را مانند تاج مرصع یا قلاده ی زرین آویزه ی سر و گردن نثر و نظم ساختند و هفت اندام بر جای نماند ! و صرف و نحو فارسی را پیرو لغات و ترکیبات عربی کردند و قواعد عربی را در زبان فارسی به کار بستند تا کار به جایی رسید که کلمات فارسی را با روابط و حروف جر و اسماء تازی، و افعال را به صیغه های اصلی عربی وارد کلام ساختند، و قواعد اعراب و تذکیر و تانیث و صفت و موصوف را مانند صرف و نحو عربی متابعت کردند تا از این میانه «تگرافخانه ی مبارکه» و «همشیره ی نور چشمه» و «خبر واصله» و « نامه ی وارده» و غیره بیرون آمد و بجای «تواند بود»، یمکن از باب امکان و عوض «شاید» لعلَ و بجای «نابود شد» کان لم یکن بکار افتاد.

(سبک شناسی، جلد یکم)

البته، درین چند دهه نویسندگان در پیراستن نثر فارسی و بازآوردن آن به مقام و کاربرد درست خود بسیار کوشیده اند و نثر فارسی از برکت کوشش ایشان توش - و توانی - گرفته است، اما عادت های گذشته و سنت نثر نویسی بیراه و کژ - و - کوژ هنوز در لابه لای نثر امروزیان و بویژه در میان پیروان سنت گذشته، بخصوص در میان اهل علوم و فلسفه سنتی، همچنان پافشاری می کند. برای نمونه به این چند سطر از یک کتاب فلسفی که در روزگار ما به دست یکی از بزرگان اهل تفکر سنتی نوشته شده است، توجه کنید، که بیشتر گرفتاری ها و کژروی هایی که بهار می شمرد، در آن هست، و بی آنکه «نثر مصنوع» باشد، سخت «متصنعانه» است.

ادله حجیت ظواهر، اختصاص به ظواهری دارد که مدلول آن مورد عمل واقع می شود و استقرار طریقه عقلا در مقام اتباع و پیروی از ظواهر، در مواردی است که عدم عمل به ظواهر موجب احتجاج و سبب مذمت کسی که از ظهور پیروی ننموده است می باشد، لذا در عقاید ظهور حجیت ندارد چون درعقاید و مواردی نظیر آن علم مطلوب است و احتمال خلاف قابل الغاء نمی باشد. بدون شک سیره عقلا در مقام عمل به ظواهر از طرف شارع امضاء شده است و طریق خاص در مقام افهام مقاصد شارع اختراع نشده است.

ب) نگهبانان زبان فارسی

در برابر زبان نثر، که کمابیش از سده ی ششم هجری رو به پسرفت نهاده و در سده های بعد کار آن پیوسته خراب و خرابتر شد، زبان شعر و زبان گفتار پاسدار گنجینه ی لغت و هنجار درست گویش فارسی بوده اند. البته، مقصود ما از زبان شعر بیشتر زبان غزلسرایی سبک عراقی و منظومه سرایی است، و گرنه زبان چکامه سرایی سبک خراسانی با مسابقات وزنه برداری در آن بر سر فضل فروشی و آوردن واژه ها و ترکیب ها و تعبیرهای عجیب و غریب - که خاقانی قهرمان سنگین وزن آنست - امکان همه گونه آلودگی زبان را فراهم می کند. غزل و منظومه ی عاشقانه ناگزیر زبانی زلال و روان و خوش آهنگ و نزدیک به دل می طلبد و هر گونه پیچیدگی زاید و فضل فروشی خلاف طبیعت آنست. ازینرو، زبان غزل و منظومه سرایی در آثار نظامی و سعدی و حافظ تا وحشی بافقی و فروغی بسطامی پاسدار گنجینه ی واژه ها و ترکیب های زیبا و درست و اصیل فارسی بوده است؛ حال آنکه در نثر، از قرن ششم به این سو، آن واژه ها و ترکیب ها چه بسا جای خود را به واژه ها و ترکیب های دیگری داده است که نه از خاستگاه اصلی زبان بلکه از ذوق کژ و فضل فروش تاریخ نویسان و تذکره نویسان و دیگر - چیز - نویسان تراویده است.

طبیعت شعر صرفه جویی و کوتاه گویی در بیان می طلبد و قالب های شعر عروضی نیز خواه - ناخواه محدودیت های خود را تحمیل می کند. ازینرو، کوتاه گویی و گزیده گویی و رعایت قاعده های اقتصاد و زیبایی شناسی در زبان شعر، در برابر پرگویی و بیهوده گویی و بی در - و - پیکری زبان نثر قرار می گیرد تا به جایی که امروزه ما میراثی از زبان غزلسرایی و منظومه سرایی داریم که به صورت زبانی «شیک» و خوشاهنگ و برای حرف های «شیک» در اختیار ماست و واژگان این زبان را به آسانی در نوشته های نویسندگان سده های چهارم و پنجم می توان یافت، که مایه ی کار خود را از خاستگاه طبیعی زبان فارسی دری می گرفتند، اما در نوشته های سده های پسین کمتر یافت می شود. چنانکه، برای مثال، «ستودن» و «نکوهیدن» امروز در گوش ما طنین یک واژه ی شیک شعری یا کهن را دارد، و به جای آندو در زبان نوشتار می نویسند «مورد تحسین یا تقبیح قرار دادن»(!) حال آنکه در یک نوشته ی سده پنجم بسیار به چنین عبارتی برمی خوریم: «من ستودگان خود را ننکوهم.»(التعرف لمذهب التصوف، ابو ابراهیم مستملی) و یا، برای مثال، «پناهیدن» می باید جای خود را به «ملتجی شدن» یا «التجا» بدهد. و اینها همه آسیب های بنیادی ست که زبان فارسی از زخم قلم ها دیده است. حتا در زبان سعدی هم، گلستان، با همه هنری که در کوتاه گویی دارد، به علت درآمدن واژه های قلنبه در آن، آنچنان شاهکاری نیست که بوستان هست. بوستان سعدی بی گمان شاهکار روانی و رسایی زبان روایت در شعر است، زیرا طبیعت شعر و ذوق شاعرانه سبب شده است که سعدی، خداوندگار رسایی و شیوایی، بیش از گلستان در آن میانه روی را در نظر داشته باشد.

اینکه شعر فارسی، بویژه در سبک عراقی و هندی، به ساخت زبان فارسی وفادار مانده و در نگاهداشت واژگان آن - در کنار گونه ی گفتاری - سهمی بزرگ داشته است، نیازمند استدلال و نمونه آوردن نیست. دیوان حافظ یا غزلیات سعدی را که باز کنیم (یا بسیاری از قسمت های مثنوی مولوی یا بوستان سعدی و کتاب های دیگری ازین دست را) به آسانی می توان دید که اگر در جمله ای تنها فعل را، که به ضرورت وزن جابه جا شده است، مثلا، به آخر جمله بیاوریم و یک جمله بی وزن از آن درست کنیم، ساده ترین و رساترین و سرراست ترین صورت بیان از آن به دست می آید که چیزی از آن نمی توان کاست. حتا گاهی نیازی نیست که این کار را هم بکنیم، زیرا فعل درست همانجایی قرار گرفته که چه بسا در نثر قرار می گیرد، مثل این بیت از حافظ:

در دل دوست به هر حیله رهی باید کرد           طاعت از دست نیاید گنهی باید کرد

یا چنانکه سعدی می گوید:

آن که هلاک من همی خواهد و من سلامتش            هر چه کند ز شاهدی کس نکند ملامتش

یا:

در آن نفس که بمیرم در آرزوی تو باشم               بدان امید دهم جان که خاک کوی تو باشم

و یا این مطلع از مولوی وهزاران مانند آن:

چو غلام آفتابم همـه ز آفتاب گویم                  نه شبم نه شب پرستم که حدیث خواب گویم

اگر این مصرع از حافظ: «شد آنکه اهل نظر بر کناره می رفتند» به دست یکی از نثر نویسان همروزگار او می افتاد چه بر سر آن می آمد ؟ «شد آنکه» به معنای «گذشت آنکه» یک صورت طبیعی بیان فارسی ست که در شعر بکار می رود، اما قرن هاست که از بساط نثر بیرون رفته است، ولی در نثرهای قدیم تر، که به بیماری صنعتگری دچار نیامده بودند، «شدن» را به معنای گذشتن می یابیم. چنانکه در زین الاخبار گردیزی آمده است: «چون روز بشد لشکرش حسن بن قحطبه را بر خود امیر کردند.» باری، آن نویسنده همروزگار حافظ چنین بلایی بر سر این مصرع زیبا و پرمعنای او می آورد و دل حافظ را بهم می زد: «به یمن الطاف باری، عزاسمه، آن زمان مقتصی گردیده است که ابرار و احرار و اهل نظر و بصر، خائفا یترقب ! من حیث رعایت احتیاط و اختفا از حواشی، بلاتشبیه بالمواشی !، عبور می نمودند !»

و یا به آن پیشگفتار گرد آورنده دیوان حافظ، محمد گلندام، نگاه کنید که نمونه ای از بدترین نثر فارسی در جوار گرانبهاترین گوهر این زبان است. نگهبان دیگر زبان فارسی در طول سده هایی که منشی و صوفی و ملای فضل فروش به جان زبان نثر افتاده بودند، زبان گفتار بوده است. زیرا، بجز مردم فضل فروش، دیگران همه بنا به طبیعت زبان و به زبان طبیعی خود سخن می گویند و درست سخن می گویند. فارسی گویان نیز، جز جماعت ادبا و علما و فضل فروشان، به زبان طبیعی خود سخن گفته اند و درست سخن گفته اند و ازینرو پاسدار زبان خود بوده اند، و هر چه از حوزه ی نفوذ ادبا و علما دورتر بوده اند بیشتر سلامت و سادگی زبان خود را نگاه داشته اند. بی گمان، سه سرچشمه ی مایه دهنده برای بهکرد نثر فارسی و توانگر کردن آن و سلامت بخشیدن به آن یکی بیشتر نثرهای کهن تا قرن هفتم (و برخی متن های سپس تر)، دیگر زبان شعر، بویژه غزل و منظومه و مثنوی ها، و سوم قالب های دستوری و سرمایه ی لغت در گفتار امروزیان است که در گویش های مردم این سرزمین زنده است.[2]

پانوشت ها :

1. با در دست داشتن تاریخ بیهقی، روشن است که این کار، اگر کار بیهقی بوده باشد، دستور شخص بیهقی نبوده، بلکه این دستور چه بسا به فرمان احمدبن حسن میمندی، وزیر سلطان محمود و پسرش مسعود، تدوین شده باشد، زیرا همو بود که دستور دارد نامه های دیوان رسایل را که در زمان ابوالعباس اسفراینی وزیر به پارسی می نوشتند به عربی بنویسند. در ترجمه ی تاریخ یمینی شرح این ماجرا چنین آمده است :

وزیر ابوالعباس [ اسفراینی ] در صناعت دبیری بضاعتی نداشت و به ممارست قلم و مدارات ادب ارتیاض نیافته بود و در عهد او مکتوبات دیوان به پارسی نقل می کردند و بازار فضل کاسد شده بود و ارباب بلاغت و براعت را رونق رفته و عالم و جاهل و فاضل و مفضول در مرتبت متساوی گشته. و چون وزارت به فضل و فضایل شیخ جلیل آراسته شد، کوکب کتابت از مهاوی هبوط به اوج شرف رسید و گل فضایل و مآثر به باد قبول شکفته شد و رخساره ی فضل و ادب به مکان تربیت او برافروخت و بفرمود تا کـُتـّابِ دولت از پارسی اجتناب نمایند و بر قاعده ی معهود مناشیر و امثله و مخاطبات به تازی نویسند مگر جایی که مخاطب از معرفتِ عربیت و فهم آن قاصر و عاجز باشد. و امثله و توقیعاتِ او در اقطار جهان چون نوادر امثال و شوارد اشعار منتشر شد و زبانها به تحسین عبارات و تزیین اشارات او روان گشت و افاضل عالم به نظم و نثر در اطراءِ مدح و شکر عوارف و مواهب او دیباچه ی صحایف بنگاشتند و چون عندلیب در روضه ی ایادی او به نوا درآمدند ...

ترجمه ی تاریخ یمینی از ابوالشرف ناصح ابن ظفر ابن سعد منشی جرباذقانی (گلپایگانی)، اوایل سده ی هفتم هجری از روی اصل تاریخ یمینی یا تاریخ عُتبی که در 411 هجری قمری به دست ابونصر محمد عتبی به عربی تألیف شده و از مراجع مهم تاریخ غزنوی است.

2. درباره ی امکان های مایه گرفتن نثز از زبان گفتار برای بازگرداندن نثر به متن طبیعی خود مثال های بسیار می توان آورد و این کار نیازمند پژوهش و دقت همه جانبه است. اما چند مثال از آن را که اکنون به خاطر می آورم، می نویسم:

یکی از این موارد بکار بستن «یا» ای ست که فضلا به آن «یای لیاقت» می گویند و در گفتار بسیار بکار می بریم اما در نوشته کمتر بکار می رود : مثلا، بجای عبارت «این کار شدنی نیست» می نویسند «این کار قابل انجام نیست». و مثلا پذیرفتنی، زدنی، خوردنی و جز آن را به صورت «قابل ...» می نویسند، بخصوص در ترجمه ی کلماتی که در انگلیسی یا فرانسه به -able پایان می یابد. یا نمونه ی دیگر آن ترکیب هایی است از کلمات مکرر که بسیار هم زیباست و از صفت یا اسم قید می سازند، مثل اندک - اندک، ذره - ذره، چکه - چکه، دوان - دوان، آهسته - آهسته و مانند آنها که امروز در نوشتار کمتر بکار می بریم، اما بیهقی می نوشته است: « بارانکی خرد - خرد می بارید». و ما اکنون، مثلا، بجای آنکه بنویسیم «دوان - دوان آمد»، می نویسیم «در حالی که می دوید» و این «در حالی که» هم مثل «بطور ...»، که معمولا برای ساختن قید بکار می بریم (مثلا، بطور رایگان !)، بدجور بیخ ریش نثر فارسی مانده است (و البته اینها از عوارض ترجمه در چند دهه ی اخیر است) و علت پیدا شدن چنین صورت های ناهنجار و زشت و دست - و - پاگیر همانست که ذهن ما به جای بازگشت به سرچشمه ی طبیعی زبان و مایه گرفتن از آن به دنبال صورت های جعلی می رود و وای اگر بی سوادی و بی ذوقی هم بر این همه افزوده شود !

بن نوشت :

آشوری، داریوش - بازاندیشی زبان فارسی (ده مقاله)؛ تهران: نشر مرکز، 1375.

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

دیدگاه ها : (3)