چاری مرادفاگر نگاهی به تاریخ برگزاری عید نوروز بیاندازیم، می بینیم که ریشه ی آن به قرن های پیش برمی گردد. یعنی در قبل از اسلام نیز این عید وجود داشته است، اما با آمدن اسلام و تاثیری که این دین بر تکامل انسان ها داشته، عید نوروز کامل تر و رواج پیدا کرده است.
در کشور جمهوری ترکمنستان، طبق رسم قدیم و جدید دوبار در سال جشن نو گرفته می شود. یکی از این جشن ها با استناد به تقویم میلادی که به تایید سازمان ملل رسیده به عنوان جشن بین المللی (سال نو) شناخته می شود و دیگری برگزاری عید نوروز به نشانه ی احیای دوباره ی آداب و رسوم دیرینه ی مردم ترکمنستان است. نوروز در ترکمنستان در مقایسه با کشورهای دیگر ترک زبان منطقه ی آسیای مرکزی به طور گسترده تر تجلیل می گردد. دولت ترکمنستان روزهای 20، 21 و 22 مارس را به عنوان تجلیل از نوروز یا به اصطلاح «نوروز بایرامی» اعلام کرده است. به عقیده ی صاحب نظران ترکمنستانی، با استناد به نوشته ی عالم و دانشمند بزرگ شرق «ابوریحان بیرونی»(973 - 1048 میلادی) که در مقاله ی «یادگارهای به جای مانده از صدها سال پیش» در خصوص نوروز به طور جداگانه یادآور شده و پیدایش جشن نوروز را به زمان «جمشید شاه» مربوط می سازند. چنین آمده است که در زمان جمشید شاه و پادشاهان پس از او، عید نوروز را چندین روز متوالی جشن می گرفته اند.
جمشید به عنوان چهارمین پادشاه پیشدادیان، تخت سلطنتی را برای خود درست نمود و روزی که بر تخت نشست «نوروز» نامیدند و به افتخار ایشان چندین روز متوالی جشن گرفته شده است. مردم ترکمنستان در این ایام با پختن غذاهای معروف نوروزی مانند : نوروز کجه، نوروز بامه، سمنی (سمنو) و اجرای بازی های مختلف توسط جوانان ترکمن حال و هوای دیگری به این جشن و شادی می دهند.  در ایام نوروز مسابقات مختلفی در ترکمنستان برگزار می شود که می توان به مسابقات اسب دوانی، کشتی، پرش برای گرفتن دستمال از بلندی، خروس جنگی، شاخ زنی میش ها، شطرنج بازی، مهره بازی، تاب بازی اشاره کرد. دید و بازدید در ایام نوروز در میان مردم ترکمن نیز از جایگاه و منزلت خاصی برخوردار است.
در کنار آراستن سفره ی نوروزی، برگزاری مسابقه ی چاوندازی یا بزکِشی، از ویژگی های جشن نوروز ترکمنستان محسوب می شود. جشن نوروز با فرمان رییس جمهور سابق (مرحوم صفرمراد نیازف) ترکمنستان شکل دیگری یافته است، روزگاری مردم ترکمنستان نیز همانند تمام مردم ساکن در این منطقه ی وسیع، همزمان با جوانه زدن درختان، شکفتن گل ها، روییدن چمن ها، نغمه سرایی بلبلان و جست و خیز تذوران، به جشن و شادی می پرداختند، غذای خوب می پختند، لباس نو می دوختند، شیرینی فراهم می کردند، به دیدار هم می شتافتند، به زیارتگاه ها می رفتند، به ورزش و کشتی مشغول می شدند، و مجلس و جشن و طرب بر پا می کردند. دلشان با تازگی و طراوت طبیعت تازگی می یافت، فرصت می یافتند که چند روزی دست از کار بکشند و به مبارکی پایان یافتن دوران سرما و خشکی و رسیدن هوای روح بخش بهاری به جشن و شادمانی بپردازند : اما مدتی بود که مردم ترکمنستان در تحت سلطه ی حکومت شوروی از آداب و رسوم خود دور نگه داشته شده بودند و در دوران شوروی حکومت وقت کمونیست تجلیل رسمی از نوروز را در این کشور ممنوع اعلام کرده بود. اگرچه این سیاست نتوانسته بود خاطرات نوروزی را از صحنه ی زندگی بزداید بلکه همچنان مردم ساکن در این دیار، نوروز را گرامی می داشتند و مراسم آن را بر پا می کردند. به دنبال فروپاشی شوروی پیشین و استقلال جمهوری ترکمنستان در اواخر دهه ی 1991 جشن نوروز در این کشور احیا گردید. مثلا در منطقه ی قارّی قلا در نوروز به زیارتگاه «قیز بی بی جان» می رفتند. اهمیت بعضی از اعیاد و روزها در بین مردم ترکمنستان امروز آن قدر زیاد است که اگر خداوند در آن روز به ایشان فرزند پسری اعطا کند، معمولا وی را به نام همان روز می نامند و به همین دلیل امروز افراد زیادی در ترکمنستان هستند که نامشان «نوروز» است. عید نوروز که بر اساس علم نجومی استوار است، اتمام فصل زمستان و شروع بهار را نوید می دهد. همچنین ضرب المثلی در بین ترکمن ها وجود دارد که می گویند : «یلینگ گلنی نوروزدان بلی» یعنی نوروز فرا رسیدن سال نو را نوید می دهد. استفاده ی عامه ی مردم ترکمن از این ضرب المثل، حاکی از درجه ی بالای اهمیت به این عید ملی می باشد. 
ترکمنستان پانزده سال است که به استقلال دست یافته و زنده کردن سنن و آداب ملی را وجهه ملی خویش قرار داده است و از همان سال نخستین استقلال، روز اول نوروز را تعطیل و جشن رسمی اعلام کرده است و همه ساله به این مناسبت در تالارهای رسمی و مراکز تفریحی و مردمی ترکمنستان، مجالس و مراسم جشن و شادی بر پا می شود. از سال 1382 خورشیدی (2003 میلادی)، نوروز در ترکمنستان رنگ دیگری یافته است، چرا که رییس جمهور سابق این کشور که به آداب و سنن مردم سخت پایبند بود و به احیای آن ها جدا اعتقاد داشت، لذا فرمان بسیار شایسته ای را صادر کرده بود و تعطیلات عید نوروز را به سه روز افزایش داده بود و حتی اعلان کرده بود روز زن که پیش از این تاریخ 8 مارس جشن گرفته می شد، از این پس در روز اول نوروز جشن گرفته شود. با همزمان کردن جشن های روز زن، عید نوروز و جشن ملی بهار، روزهای20، 21، 22 مارس هر سال، جشن بهار در ترکمنستان اعلام گردد و آن روز ها به عنوان روز تعطیل (رسمی) به ثبت برسد. با این وصف، از این پس کشور ترکمنستان در ایام نوروز زیبایی و نشاط دیگری خواهد یافت. گفتنی است که تا کنون تعطیلات سه روزه در ترکمنستان فقط منحصر به عید قربان بوده است که از این پس نوروز هم سه روز تعطیل خواهد بود. 
نوروز در ترکمنستان آداب و تشریفات خاصی دارد، برگزاری جشن ها و کنسرت رسمی در تالار «روحیت» شهر عشق آباد و برگزاری جشن های رسمی و جشن هایی که در دانشگاه ها، مدرسه ها و حتی مهد کودک ها برگزار می شود، حضور مردم در «پارک استقلال» ترکمنستان بسیار چشمگیر است. دیدن دختران و پسران و کودکان و جوانان و نوجوانان و پیران و میانسالان با لباس های نو و رنگارنگ در این پارک، زیبایی مسحور کننده ای به این اجتماعات می بخشد، گروه های مردم و دانش آموزان به صورت گروه های شادی بخش و هنرآفرین در پارک حاضر می شوند، بعضی از آنان لباس هایی دربردارند که روزگار گذشته و چگونگی مراسم نوروز را در آن ایام فرا یاد می آورد. پیران سرخ پوشی که نویدبخش فرارسیدن نوروز هستند، هنرمندانی که با لباس های زرین خود نمایش مجالس امرا و حکام در مراسم نوروزی و سلام عید هستند، جوانانی که به مناسبت نوروز به رقص و پایکوبی می پردازند، خادمانی که طبق های شیرینی و شکلات، انواع بخورها و سبزی ها و میوه ها و هدایای نوروز را در دست دارند، این ها همه گروه های نمایشی و هنری تمرین کرده ای هستند که یاد مراسم نوروز را در گذشته فرا یادها می آورند. ازدحام این گروه ها و دسته ها به حدی است که گاهی هر گروه باید مدتی منتظر بماند تا نوبت هنرنمایی به آن برسد. در این روز خوانندگان و نوازنگان مشهور نیز در «پارک استقلال» و سایر مراکز شهر بین مردم حضور می یابند و برنامه های موسیقی دلنشینی را اجرا می کنند. لاله خوانی و رقص «کوشت دپدی» که صورت دیگری از همان رقص آیینی مشهور به رقص خنجر است، از دیگر مراسمی است که در این روز به اجرا در می آید. شهر عشق آباد از تردد انسان هایی که لباس های رنگارنگ سنتی پوشیده اند و در خیابان ها مشغول قدم زدن و جولان دادن هستند، رنگارنگ و زیبا می شود، آلاچیق هایی که در کنار خیابان ها و پارک ها بر پا شده و از مردم شیرینی و شربت پذیرایی می کنند، از مظاهر دیگری است که در گوشه و کنار شهر به چشم می خورد. پاره ای از رسم و رسوم عید نوروز که خاص ترکمن ها می باشد به این جشن حالت ملی می دهد. مردم ترکمنستان برای نوروز غذاهای خاصی می پزند که مهم ترین و مشهورترین آن ها همان سمنو است. پختن پلو در شب نوروز از یادگارهایی است که هنوز مردم ترکمنستان آن را فراموش نکرده اند. تاب بازی، اسب دوانی، کشتی، شطرنج بازی، مهره بازی، برگزاری مسابقه ی خروس جنگی ها و شاخ زنی میش ها از جمله بازی ها و ورزش هایی است که در این روز مردم را به خود مشغول می دارد. سبک و شیوه ی شاعرانه و فلکلوریک رایج بین ترکمن ها به نام «مُنجوق آتدی» نیز اساسا در ارتباط با نوروز می باشد. این سبک نه فقط یک بازی است بلکه یک نوع فالگیری هم محسوب می شود. روش این بازی بدین گونه است که دختران دور هم جمع می شوند و یکی از ایشان کاسه ای را در دست می گیرد و آن را نزد دخترها می برد، سپس هر دختر در دل نیتی می کند و یک منجوق را که نشانه ای دارد که مشخص می کند منجوق متعلق به او است (مثلا قرمز رنگ)، در کاسه می اندازد، آنگاه یکی از دختران به ترتیب یک بیت از شعر بلند منجوق آتدی را می خواند، آنگاه آن فردی که کاسه را در دست دارد بدون آنکه نگاه کند، یکی از منجوق ها را از کاسه بیرون می آورد، آن منجوق متعلق به هر کس باشد، بیتی که در آن نوبت خوانده شده مربوط به اوست، یعنی وی مطابق بیت خوانده شده، خواسته و نیت خویش را تفسیر می کند، برخی از بندهای شعر منجوق آتدی به شرح زیر است : نوروز گلدی، یاز گلدی قارقا گلدی، غاز گلدی
اوتوران آداملارا بیلبیلدن آواز گلدیمعنی : نوروز آمد، بهار آمد زاغ آمد و غاز آمد
به مردم نشسته ز بلبل آواز آمد***نوروز گلدی بو گیجه قیزلر آتارلار بیجه
کیمینگ بیجه سی چیقسا بیر کرسن نوروز کجهمعنی : امشب نوروز فرا رسید دخترها طالع آزمایی می کنند
طالع هر کسی در آید نصیبش یک ملاقه کاشه نوروزی***قاینادارلار سمنی توربا دورتدیم تمنی
بیلدیم آیرالیق اکن همّه درتدن یامانیمعنی : می جوشانند سمنو سوزن در توبره فرو کردم
فهمیدم که جدایی از همه دردها بدتر است***نوروز گلدی، یاز گلدی قارقا گیتدی، غاز گلدی
جمله جهان لاله زار آیدیم گلدی، ساز گلدیمعنی : نوروز آمد، بهار آمد زاغ رفت و غاز آمد
کل جهان لاله زار آواز آمد، ساز آمد مردم منطقه ی قارّی قلا (یکی از بخش های شهر قزل آروات سابق یا «سردار» امروزی) اعتقادات خاصی درباره ی زیارتگاه های آن منطقه به نام «بولاماکلی اولیا» و «قیز بی بی جان» دارند که تقدس این زیارتگاه ها را به نوروز مرتبط می سازد. اینان معتقدند در گذشته های دور، دختری به نام «بی بی جان» که یکی از حاکمان عاشق وی بوده، در روز نوروز در این محل در حال تهیه ی «سمنو» بوده است که حاکم مذکور قصد می کند به زور به او دست یابد، بی بی جان به درگاه خداوند دست نیاز بلند می کند و گریه کنان از او می خواهد که وی را از دست حاکم نجات دهد، در آن هنگام در وسط زمینی که بین بی بی جان و حاکم قرار داشته، شکاف عمیقی ایجاد می شود و دیگ سمنو نیز وارونه می شود و می ریزد. به همین دلیل این زیارتگاه را «بولاماکلی اولیا»(بولاماک در زبان ترکمنی به معنی آغشته و آمیخته کردن است، یعنی هر غذایی با ترکیبات مختلف درست شده و به صورت مایع باشد بولاماک می نامند) نام نهاده اند. خود او نیز احتمالا در همان جا مدفون شده است. به همین دلیل این مکان را مقدس می شمارند و در ایام نوروز بدان جا می شتابند و قربانی کردن گوسفند، پختن غذا صدقه می دهند و از خداوند طلب باران و فراوانی نعمت می کنند.
تهیه ی «سمنو» نیز دارای روش مخصوصی می باشد، به این طریق که خوشه ی گندم را خرد کرده و روی آن آب و آرد می ریزند و دیگ را می جوشانند و از شب تا صبح در دیگ را باز نمی کنند.
برگرفته از تارنمای موسسه ی فرهنگی مطالعاتی روسیه، آسیای مرکزی و قفقاز (ایراس) با اندکی ویرایش
عکس ها از عاطف علا - خبرگزاری مهر
|
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید :
- نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد.
- نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
|
بازدیدها : 864
|
دیدگاه ها : 0
