دوره ی خلفای راشدینسال های سده های نخستین ِهجری که دوران خلافت خلفای راشدین تا اوایل عباسیان را دربرمی گیرد در تاریخ ایران به عنوان «دوره ی سکوت» نامیده شده است و در اثر رویدادهای سیاسی و ناآرامی ها، آگاهی ازموسیقی در آن روزها در دست نیست.
با این همه، مدارک موجود نشان می دهد که هنرمندان ایرانی نقش موثری در رواج هنر ایرانی داشته و مایه ی اصلی آن بوده اند. یکی از نخستین ِاین هنرمندان، «ابوالمُنعِم بن عبدالله» ملقب به «طویس»(طاووس کوچک) است (درگذشت 92هجری - 710 میلادی) که مورد حمایت «اُروا» مادر عثمان ِخلیفه قرارداشت و با فراگرفتن آهنگ های ایرانی از بندگان ایرانی به قول فارمر از نخستین خوانندگان حرفه ای دوران اسلامی درآمده بود. طویس مانند بسیاری از هنرمندان صدر اسلام مُخنث بود و چنان که «ابوالفرج اصفهانی» در کتاب «الاغانی» گفته است، همواره دف یا دایره ی چهار گوشی در زیر ردای خود همراه داشت. دیگر هنرمند این دوره «سائب خائر» برده ای ایرانی تبار بود و نخستین موسیقیدانی بود که به جای «قضیب»(چوبدستی) با «عود» آواز خواند. از جمله نام آورترین هنرمندان این دوره «نشیط» است که برده ای ایرانی و در خدمت عبدالله بن جعفر بود. او با اجرای آهنگ های ایرانی در مدینه به شهرت رسید. دوره ی طاهریانطاهریان یا آل طاهر نیز دوستدار موسیقی بوده اند و حتی برخی از افراد این خاندان، خود با موسیقی آشنایی داشته اند : «عبدالله بن طاهر» پسر بنیانگذار سلسله ی طاهریان (در گذشت230هجری - 844 میلادی) ساخته های خود را در حضور مأمون خلیفه ی عباسی خوانده است و پسرش «محمود عبیدالله» از بزگ ترین دوستداران و مشوقان هنر بوده اند. از هنرمندان دوران طاهریان چنان که نگارنده ی «طبقات ناصری» می گوید «راتبه نیشابور» بوده است که از نوازندگان زبردست عود به شمار می رفت. دوره ی سامانیاندر دوره ی سامانیان به خاطر تلاشی که امیران سامانی در رواج و بلوغ زبان فارسی داشتند موسیقی نیز که بستگی دیرپا و بنیادی با شعر داشت مورد توجه بود. داستانی که نظامی عروضی سمرقندی در «چهارمقاله» یا «مجمع النوادر» از هنرنمایی رودکی در دربار سامانی نقل کرده است به خوبی این نکته را نشان می دهد. عوفی مولف «لباب الالباب» می گوید : «... و او را آفریدگار تعالی، آوازی خوش و صُوتی دلکش داده بود و سبب آواز در مُطربی درافتاده بود و از ابوالعبک بختیار که در آن صنعت صاحب اختیار بود بربت بیاموخت و در آن ماهر شد و آوازه ی او به اطراف و اکناف عالم برسید و اثیرنصربن احمد سامانی که امیر خراسان بود او را به قربتِ حضرتِ خود مخصوص گردانید و کارش بالا گرفت.»[1]
«ابن فردابه»(درگذشت 300 هجری - 912 میلادی) که تبار ایرانی داشت در بغداد از «اسحاق موسلی» موسیقی آموخت. از سه اثری که ابن ندیم و حاجی خلیفه در «کشف الظنون» به او نسبت داده اند تنها کتاب «اللهو و الملاهی» است که از حوادث روزگار در امان مانده است. دیگری «محمدبن ذکریای رازی»(درگذشت پیرامون 311 هجری - 923 میلادی) است که با وجود شهرت در طب، ظاهرا در آغاز، عود می نواخته است و او با علاقه ای که به موسیقی داشته است به نقل از «ابن ابی اصیعه» در «عیون الانبا فی طبقات الاطبا» کتاب «فی جمل الموسیقی» را نگاشته است. فارابی فارابی ملقب به «معلم ثانی» است. او با وجود مقام پدرش در دستگاه سامانیان، به قول ابن ابی اصیبه در «عیون الانبا»، «قائد جیش» یا سردار سپاه بودن دوستدار دانش بود. فارمر همانند برخی از گذشتگان فارابی را تـُرک دانسته است که شاید مبتنی بر آمدن واژه ی «طرخان» یا «ترخان» در نسب او و انتسابش به فاراب فرارود باشد. اما ترخان عنوانی بوده که در دوران سامانیان به صاحبان مقام و افراد متشخص وابسته به دستگاه سلطنتی می داده اند و دارندگان این لقب امتیازاتی داشته اند و از جمله می توانستند هر وقت بخواهند به حضور سلطان بروند.
به هر روی ابونصر فارابی فیلسوف، ریاضی دان، ستاره شناس و موسیقی دان بزرگ ایرانی در سال 260 هجری در روستای فاریاب خراسان (که امروز در بیرون از مرز سیاسی ایران جای دارد) به جهان آمد و پس از آموختن مقدمات دانش های زمان به بغداد و سپس از آن جا به خواهش «سیف الله همدانی» به حلب رفت و در آن جا شاگردان فراوانی را در زمینه های مختلف دانش و موسیقی بپرورد. وی در فلسفه تا آن جا پیش رفت که او را معلم ثانی می نامند. او مقام فیلسوفی جهان را به خود ویژه کرده است و گروهی نیز معلم اولش نامیده اند. معلوم نیست این هنرمند بزرگ که بی گمان بزرگ ترین موسیقی دان آن دوران است، موسیقی را نزد چه کسانی آموخته است ولی از داستان هایی که درباره ی او گفته اند می توان پی به استعداد والای او برد. از جمله داستانی است که «ابن خلکان» در «وفیات الاعیان» نقل می کند و می آورد : «... فارابی طوری ساز زد که ابتدا اهل مجلس همگی خندیدند و بعد گریه کردند و سرانجام به خواب رفتند.»
فهرست آثاری که فارابی در موسیقی دانسته است می توان در «عیون الانبا» ابن اصیبه دید که از آن ها تنها جلد اول کتاب «الموسیقی الکبیر» و «احصاء العلوم» در دست است. پژوهش در کتاب موسیقی کبیر فارابی در غرب از سال 1840 میلادی آغاز گردید، آنگاه که «کز گارتن» برای فراهم آوردن پیشگفتاری به ترجمه ی کتاب «الاغانی» اثر «ابوالفرج اصفهانی» به لاتین، از فارابی نیز گزیده هایی نوشت و از آن زمان تا کنون پژوهندگان بسیار، درباره ی او نوشته اند. گمان می رود آزمایش و تجربه که نزد فارابی و دیگر دانشمندان ایران از جمله عادی ترین روش های علمی بود موجب شد در آن زمان نوعی دیاپازُن بسازد که با آن ارتفاع نت ها را اندازه بگیرد. به هر روی بحث درباره ی «موسیقی کبیر» به نوشتاری جداگانه ای و مستقل نیاز دارد ولی می توان به برخی از مندرجات آن اشاره کرد : فارابی در بخشی از کتاب خود با عنوان «الآلات المشهوره» سازهای گوناگون و مشهور زمان خود را معرفی کرده و حتی درباره ی پرده بندی و کوک (تسویه) آن ها به تفضیل سخن گفته است. این سازها عبارتند از : عود، تنبور، مزمار المزاوج، رباب، معازف یا نوعی از سازهای رشته ای. کتاب های فراوانی به رسم متداول در روزگار فارابی ناچار به زبان عربی نگاشته شد و همین دستاویزی شد برای برخی از غربیان تا فارابی را موسیقیدان عرب بنامند. البته پژوهشگران غربی درباره ی دیگر موسیقیدانان ایرانی همچون «صفی الدین ارموی» یا «عبدالقادر مراغی»، «ابوالفرج اصفهانی» و همچنین بسیاری از بزرگان و دانشمندان ایران چون «ابن سینا» و «ابوریحان بیرونی» و ... این گونه برخورد کرده اند و آن ها را تنها برای این که بخشی از نام هایشان عربی و همچنین کتاب هایشان به زبان عربی بوده عرب خوانده اند. اما ای کاش تمام کسانی که درباره ی موسیقی ایران و یا دانشمندان ایرانی پژوهش می کنند و کتاب های گوناگون می نویسند اندکی نیز از تاریخ سیاسی ایران آگاهی داشته باشند تا دیگر نظرات غیر کارشناسانه ندهند. هرچند شاید هم می دانند که این بزرگان، عرب نبوده اند اما به دلایلی می خواهند جور دیگری عنوان کنند !! ابوالفرج اصفهانیکتاب «الاغانی» در دوران آل بویه تالیف شده است. مولف این کتاب «ابوالفرج اصفهانی» است که از اصفهان به بغداد رفت و پس از بازگشت به حلب «الاغانی» را در آن جا پیراست. ابوالفرج اصفهانی ظاهرا موسیقیدان حرفه ای نبوده است ولی با داشتن استعداد و آگاهی بسیار توانسته است کتابی بنویسد که شرح حال موسیقیدانانی ایرانی را از آغاز اسلام تا زمان خودش در بر داشته باشد. ابن سینا نظریه پرداز دیگری که باید از او یاد کرد ابن سینا است (درگذشت 428 هجری) که بزرگ ترین نظریه پرداز و صاحب آثاری در موسیقی پس از فارابی به شمار می رود. چندین سال پیش در ایران جشنی درباره ی ابن سینا برگزار شد که دکتر برکشلی درباره ی موسیقی بوعلی گفتار داشت و آهنگی از ابن سینا که از روی نت باقیمانده، بر روی نوار ضبط کرده بود، در جلسه پخش کرد که آن همین شوشتری است که امروز نیز شناخته و نواخته می شود.
ابن سینا در چندین کتاب و رساله ی خویش درباره ی موسیقی سخن گفته است. از جمله «المدخل الی صناعة الموسیقی» که از آن اثری در دست نیست. «دانشنامه ی علایی» و مقدمه ی «شفا» نیز شامل بحث هایی در زمینه ی موسیقی است و از جمله شفا در پی رد عقیده ی نادرست فیثاغورث و یونانیان درباره ی اصوات فلک های هفتگانه و افسانه های پوچ آنان توسط فارابی می گوید : «...همچنین از جستجوی رابطه ای بین اوضاع و احوال آسمان و خواص روح با ابعاد موسیقی خودداری می کنیم، وگرنه روش کسانی را که از حقیقت عالم آگاهی ندارند پیروی کرده باشیم ! ایشان وارث فلسفه ای سست می باشند و صفات اصلی و کیفیات اتفاقی اشیاء را به جای هم گرفته و خلاصه کنندگان نیز، از آنان تقلید کرده اند، ولی کسانی که فلسفه ی حقیقی را فهمیده و مشخصات اصلی اشیاء را درک کرده اند، اشتباهاتی را که در اثر تقلید رخ می دهد، تصحیح نموده و غلط هایی را که زیبایی های افکار کهنه را می پوشاند پاک کرده اند ... اینان سزاوار تحسین اند.»
ابن سینا در سخن موسیقی به پرده بندی عود می پردازد و در کوک آن تغییراتی می دهد که این کار مقدمه ای است بر دست «صفی الدین ارموی». بوعلی در کتاب خود، بخش هایی چون تعریف آوا، چگونگی پیدایی آن، زیری و بمی آواها و چرایی آن، افزونی و کمی ابعاد و نسبت آنان، دستگاه ها، خط موسیقی (نت) و وزن موسیقی و انواع آن، تالیف آهنگ و رودهای (ساز) موسیقی را مورد بررسی قرار داده است.
پانوشت :1. عوفی، جلد دوم، صص 6 و 7، به نقل از صفا 1 / 372.
بن نوشت :1. تاریخ مختصر موسیقی ایران - تقی بینش
|
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید :
- نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد.
- نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
|
بازدیدها : 1647
1. پیامی از حبیب خوش قلب توس, فرستاده شده در تاریخ 10-فروردین-1388 ساعت 11
بسیار خرسند شدم از این اگاهی هایی که یافتم.
اهورامزدا شمارا رهنما و نگاهبان باد تا همیشه.
لطفا نوشتار غیر فارسی رانیز برگردان نمایید و نمایش دهید. دستمریزاد |
|
دیدگاه ها : (1)
