دولت طاهریان، اولین دولت اسلامی بود که در دوران خلافت در ایران به وجود آمد و بخش قابل ملاحظه ای از این سرزمین را به صورت نوع حکومت موروثی محلی از نظارت مستقیم خلیفه ی بغداد خارج کرد. با این حال، این دولت در کسب قدرت و حفظ آن، محتاج به اعمال خشونت در مقابل خلفا نشد. طاهر بن حسین، معروف به «ذوالیمینین» که این دولت به وسیله ی وی بنیاد شد، از موالی وابسته به قبیله ی خزاعه از اعراب خراسان بود. طاهر تربیت عربی داشت. خاندانش نیز، ایرانی نژاد و فارسی زبان بودند که از مدت ها پیش در پوشنگ (فوشنج)‌ هرات شهرت و قدرت داشتند.

در اواخر خلافت هارون و در دوره ای که مامون در خراسان اقامت داشت، طاهر و پدرش حسین مورد توجه مامون واقع شدند. چون طاهر چند سالی بعد در کشمکشی که بین مامون و برادرش امین بر سر خلافت درگرفت، موفق به غلبه بر سپاه امین و تامین خلافت مامون گشت (198 هجری قمری)، در دستگاه خلافت حیثیت قابل ملاحظه ای یافت. چندی بعد، از آن جا که رفع اغتشاش هایی که در خراسان به وسیله ی خوارج روی داده بود ضرورت فوری داشت، و نیز خلیفه هم ترجیح می داد قاتل برادر را از پیش چشم خود دور نماید، ولایت خراسان را به طاهر تفویض کرد البته، این تفویض شامل فرمانروایی سیستان و کرمان نیز می شد و مشتمل بر نظارت بر ماورالنهر و احیانا فتوحات اسلامی در آن نواحی بود. بدین گونه، قلمرو حکومت طاهر، به قول طبری، از بغداد تا دورترین سرزمین های شرق را شامل بود. در خراسان طاهر داعیه ی استقلال یافت و موجب نگرانی خلیفه گشت. اما بعد از مرگ مشکوک وی که بلافاصله بعد از حذف نام مامون از خطبه ی نماز جمعه واقع شد (‌207 هجری قمری)، خلیفه خود را ناچار دید حکومت خراسان را به پسر وی «طلحه بن طاهر» واگذار کند. البته، حکومت خراسان در آن هنگام در واقع تحت سلطه و تصرف وی بود. بدین سان، حکومت خراسان در خاندان طاهر به صورت موروثی درآمد. خلیفه هم به اصطلاح با قبول حکومت طلحه به صورت دست نشانده، وابستگی آن را به خلافت بغداد اعاده و تامین کرد. لذا، استقلال حکومت موروثی خاندان طاهر به صورت یک تحول اداری درآمد و شکل یک تجزیه و انفصال سیاسی به خود نگرفت. حکومت طلحه هم در خراسان که به نیابت از برادرش عبدالله بن طاهر منسوب شد، صورت اداری تحول را قابل توجیه ساخت.

فرمانروایی طلحه که شش سالی بیش نکشید (وفات ربیع الاول 213 هجری قمری‌) صرف مبارزه با خوارج شد. در عین حال، مانند پدر همچنان خراج مقرر را به خلیفه می پرداخت. با این کار، حکومت خود را از اینکه نوعی طغیان نسبت به فرمانروایی خلافت تلقی شود، حفظ کرد. در دوران فرمانروایی برادرش، عبدالله بن طاهر (213 تا 230 هجری قمری)، قدرت طاهریان به اوج اعتلای خویش رسید. بعد از وفات مامون (218 هجری قمری) خلیفه ی جدید «المعتصم بالله» هم، با آنکه به ظاهر از عبدالله دل خوشی نداشت، ابقای او را در حکومت خراسان اجتناب ناپذیر یافت. بدین گونه، استقلال طاهریان بعد عهد از مامون نیز، بی تزلزل ماند.

عبدالله در تجهیز غزوه های اسلامی در ماورالنهر اهتمام کرد و در دفع اغتشاش مجدد خوارج کوشید. همچنین، توفیقی که در اطفای شورش مازیار پیدا کرد (225 هجری قمری)‌ حیثیت او را در نزد متشرعه سنی و خلیفه ی بغداد فزونی داد. در خراسان به توسعه ی آبادانی و ترویج کشاورزی علاقه نشان داد و به خصوص در حمایت از طبقات کشاورز در مقابل مالکان بزرگ و عمال دولت مساعی قابل ملاحظه ای به جای آورد. حکومت پسرش، طاهربن عبدالله (230 تا‌ 248 هجری قمری)، در بسط عدالت و حفظ امنیت گذشت. در پایان عهد او، ‌سیستان دچار اغتشاش شد و با اعتلای یعقوب لیث، این منطقه از قلمرو طاهریان جدا گشت (248 هجری قمری). محمدبن طاهر که بعد از او به امارت رسید، ‌طبرستان را هم از دست داد (250 هجری قمری)‌ او چندی بعد به وسیله ی یعقوب لیث، مغلوب و اسیر شد (‌259 هجری قمری) سرانجام با غلبه ی صفاریان بر خراسان، فروانروایی طاهریان پایان یافت.

با آنکه بعدها یک بار دیگر نیز حکومت خراسان چندی به او واگذار شد (271 هجری قمری) ‌ولی قدرت طاهریان دیگر در خراسان هرگز تجدید نشد. امارت طاهریان در خراسان اندکی بیش از نیم قرن طول کشید. مرکز فرمانروایی آنان ابتدا در مرو بود و سپس به نیشابور منتقل شد. از نامه ای که طاهربن حسین به پسرش عبدالله در باب آیین فروانروایی نوشت، می توان مبنای نظری حکومت آنان را دریافت. این متن در کتاب «بغداد» ابن طیفور و ماخذ دیگر نقل شده است. همچنین از دستورالعمل بخشنامه گونه ای که عبدالله بن طاهر به عمال خود در ولایت های تابع فرستاد، که متن آن نیز در «زین الااخبار» گردیزی آمده است، این امر دریافت می شود.

البته لازم به یادآوری است که در تمام قلمرو آنان با آنکه نام خلیفه در خطبه و سکه آورده می شد، حاکم واقعی امیر طاهری بود و خلیفه ی بغداد امکان و مجال اعمال قدرت در امور را نداشت.

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

دیدگاه ها : 0