پایگاه پژوهشی آریابوم - دیباچه شاهنامه ابومنصوری

دیباچه ی شاهنامه ی منثور ابومنصوری از کهن ترین متن های بازمانده از سده ی چهارم هجری است که به دستور ابومنصور محمد بن عبدالرزاق، حاکم طوس و سپهسالار خراسان، در سال 346 هجری قمری نگاشته شده است.

	به نام ِایزدِ بخشاینده ی بخشایشگر
5	سپاس و آفرین خذای را کی این جهان و آن
6	جهان را آفریذ و ما بندگان را اندر جهان پذیذار کَرد
7	و نیک اندیشان و بَذکرداران را پاذاش و پاذافره برابر
8	داشت و دروذ بَر برگُزیذگان و پاکان و دینداران باذ ،
9	خاصّه بَر بهترین ِخَلقِ خذا محمّدِ مصطفی ، صلّی
10	اللّه علیه و سلّم ، و بَر اهلِ بیت و نامداران ِاو باذ.
11
12	آغازِ کارنامه ی ِشاهان از گِردآوریذه ی
13	ابومنصور المَعْمری دستورِ ابومنصور
14	عبدالرّزّاق عبداللّه فرّخ
15
16	اوّل ایذون گویذ در این نامه کی : تا جهان بوُذ
17	مَردم گِردِ دانش گشته اند و سخن را بزرگ داشته و
18	نیکوترین یاذگاری سخن دانسته اند ، چه اندر این
19	جهان مَردم به دانش بزرگوارتر و مایه دارتر. و چون
20	مَردم بذانست کی از وی چیزی نمانَذ پایذار ، بذان
21	کوشذ تا نام ِاو بمانَذ و نشان ِاو گسسته نشوذ چو
22	آباذانی و جای ها استوار کردن و دلیری و شوخی و
23	جانسپردن و دانایی بیرون آوردن مردمان را به ساختن
24	کارهای نوآیین. چون شاهِ هندوان کی کلیله و دمنه و
25	شاناق و رام و رامین بیرون آورْد . و مأمون پسرِ هرون
26	الرّشید مَنِش ِپاذشاهان و همّتِ مهتران داشت ، یک روز
27	با فرزانگان نشَسته بوُذ . گفت : «مَردم بایذ کی تا اندر
28	این جهان باشند و توانایی دارند بکوشند تا از ایشان
29	یاذگاری بوَذ تا پس از مرگ نامشان زنده بوَذ». عبداللّه
30	پسرِ مقفّع کی دبیرِ او بوُذ ، گفتش کی : «از کسری
31	انوشیروان چیزی مانده است کی از هیچ پاذشاه
32	نمانده است». مأمون گفت : «چه مانْد ؟» گفت :
33	«نامه یی از هندوستان بیاورْد، آن را برزویه ی ِطبیب از
34	هندوی به پَهلَوی گردانیذه بوُذ ، تا نام ِاو زنده شذ
35	میان ِجهانیان و پانصذ هزار دِرَم هزینه کَرد». مأمون
36	آن نامه بخواست ، و آن نامه بذیذ . فرموذ - دبیرِ خویش
37	را - تا از زبان ِپَهلَوی به زبان ِتازی گردانیذ. پس امیر
38	سعید نصر بن احمد، این سخن بشنیذ ، خوش آمذش.
39	دستورِ خویش را - خواجه بلعمی - بَر آن داشت تا از
40	زبان ِتازی به زبان ِپارسی گردانیذ، تا این نامه به دستِ
41	مردمان افتاذ و هر کَسی دست بذو اندر زذند ، و روذکی
42	را فرموذ تا به نظم آورْد ، و کلیله و دمنه اندر زبان ِ
43	خُرد و بزرگ افتاذ و نام ِاو بذین زنده گشت و این نامه
44	از او یاذگاری بمانْد . پس چینیان تصاویر اندر
45	افزوذند تا هر کَسی را خوش آیذ دیذن و خواندن ِآن .
46	پس امیر ابومنصور عبدالرّزّاق مَردی بوُذ با فرّ و
47	خویشکام بوُذ و با هنر و بزرگمنش بوُذ اندر کامروایی
48	و با دستگاهی تمام از پاذشاهی و سازِ مهتران ، و
49	اندیشه ی ِبلند داشت و نژاذِ بزرگ داشت به گوهر و از
50	تخم ِاسپهبذان ِایران بوُذ و کارِ کلیله و دمنه و نشان ِ
51	شاهِ خراسان بشنیذ ، خوش آمذش . از روزگار آرزو کَرد تا
52	او را نیز یاذگاری بوَذ اندر این جهان . پس دستورِ
53	خویش ابومنصور المَعْمری را بفرموذ تا خداوندان ِ
54	کُتُب را از دهقانان و فرزانگان و جهاندیذگان ، از
55	شهرها بیاورْد. و چاکرِ او - ابومنصور المَعْمری - به
56	فرمان ِاو، نامه کَرد و کَس فرستاذ به شهرهای خراسان،
57	و هُشیاران از آنجا بیاورْد، چون ماخ پیر خراسانی از
58	هری، و یزدانداذ پسرِ شاپور از سیستان ، و چون شاهوی
59	خورشیذ پسرِ بهرام از نشابور ، و چون شاذان پسرِ
60	برزین از طوس ، و هر چهارشان گِرد کَرد و بنشانْد به
61	فراز آوردن ِاین نامه های شاهان و کارنامه هاشان و
62	زندگانی ِهر یکی ، و روزگارِ داذ و بیداذ و آشوب و
63	جَنگ و آیین از کِی ِنخستین کی اندر جهان او بوُذ
64	کی آیین ِمَردمی آورْد و مردمان از جانوران پذیذ آورْد
65	تا یزدگرد شهریار کی آخِرِ ملوکِ عجم بوُذ ، اندر ماهِ
66	محرّم و سال بَر سیصذ و چهل و شش از هجرتِ بهترین ِ
67	عالَم محمّد مصطفی ، صلّی اللّه علیه و سلّم.
68	و این نامه را نام شاهنامه نهاذند و تا خذاوندان ِ
69	دانش اندر این نگاه کُنند و فرهنگِ شاهان و مهتران و
70	فرزانگان و کار و سازِ پاذشاهی و نهاذ و رَفتارِ ایشان و
71	آیین های نیکو و داذ و داوری و رای و راندن ِکار و سپاه
72	آراستن و رزم کردن و شهر گشاذن و کین خواستن و
73	شبیخون کردن و آزرم داشتن و خواستاری کردن ، این
74	همه را بذین نامه اندر بیابند.
75	پس این نامه ی ِشاهان گِرد آوردند و گزارش
76	کردند ، و اندر این چیزهاست کی به گفتار مَر خواننده
77	را بزرگ آیذ و هر کَسی دارند تا از او فایذه گیرند ، و
78	چیزها اندر این نامه بیابند کی سهمگن نمایذ و این
79	نیکوست ، چون مغزِ او بذانی و تو را دُرست گردذ ، چون
80	دستبُرذِ آرش، و چون همان سنگ کجا افریذون به پای
81	باز داشت، و چون ماران کی از دوش ِضحّاک برآمذند.
82	این همه دُرست آیذ به نزدیکِ دانایان و بخرذان به
83	معنی . و آن کی دشمن ِدانش بوَذ ، این را زشت گردانَذ. و
84	اندر جهان شگفتی فراوان است ، چنان چون پیغامبرِ
85	ما، صلّی اللّه علیه و سلّم، فرموذ : «حَدِّثوا عَنْ بَنِی
86	اِسْرَائِیلَ وَ لاَ حَرَجَ». گفت : «هر چه از بنی اسرائیل
87	گویند ، همه بشنویذ کی بوذه است و دروغ نیست».
88	پس دانایان کی نامه خواهند ساختن ، ایذون سزذ
89	کی هفت چیز به جای آورند مَر نامه را : یکی بنیاذِ
90	نامه، یکی فرِّ نامه، سدیگر هنرِ نامه، چهارم نام ِ
91	خذاوندِ نامه، پنجم مایه و اندازه ی ِسخن پیوستن ،
92	ششم نشان داذن از دانش ِآن کَس که نامه از بهرِ اوست ،
93	هفتم دَرهای هر سخنی نگاهداشتن.
94	و خواندن ِاین نامه ، دانستن ِکارهای ِشاهان است
95	و بخشش کردن ِگروهی از ورزیذکان کارِ این جهان ، و
96	سوذِ این نامه هر کَسی را هست و رامش ِجهان است و
97	اَندُهگسارِ اَندُهگنان است و چاره ی ِدرماندگان است و
98	این را شاهان کارنامه از بهرِ دو چیز خوانند : یکی از
99	بهرِ کارکَرد و رَفتار و آیین ِشاهان تا بذانند و در
100	کذاخذایی با هر کَس بتوانند ساختن ، و دیگر کی اندر
101	او داستان هاست کی هم به گوش و هم به گوِش خوش
102	آیذ کی اندر او چیزهای نیکو و با دانش هست ،
103	همچون : پاذاش ِنیکی و پاذافرهِ بَذی و تُندی و نَرمی و
104	دُرشتی و آهستگی و شوخی و پرهیز و اندر شذن و
105	بیرون شذن و پند و اندرز و خشم و خشنوذی و شگفتی ِ
106	کارِ جهان ، و مَردم اندر این نامه ، این همه کی یاذ
107	کردیم بذانند و بیابند . اکنون یاذ کُنیم از کارِ شاهان
108	و داستان ِایشان از آغازِ کار.
109
110	آغازِ داستان
111
112	هر کجا آرامگاهِ مردمان بوَذ ، به چهار سوی ِ
113	جهان، از کران تا کران این زمین را ببخشیذند و به
114	هفت بهر کَردند و هر بهری را یکی کشور خواندند :
115	نخستین را ارزه خواندند ، دوم را سوت خواندند ، سوم را
116	فرددفش خواندند ، چهارم را ویذدفش خواندند ، پنجم
117	را ووربرست خواندند ، ششم را وورجرست خواندند ،
118	هفتم را کی میان ِجهان است خنرس بامی خواندند . و
119	خنرس بامی این است کی ما بذو اندریم ، و شاهان او را
120	ایرانشهر خواندندی ، و گوشه را امست خواندند و آن
121	چین و ماچین است و هندوستان و بربر و روُم و خزر و
122	روس و سقلاب و سمندر و برطاس ، و آن کی بیرون از
123	اوست سکه خواندند . و آفتاب بَرآمذن را باختر
124	خواندند و فروشذن را خاور خواندند و شام و یَمن را
125	مازندران خواندند و عراق و کوهستان را سورستان
126	خواندند . و ایرانشهر از روُذِ آموی است تا روُذِ مصر ، و
127	این کشورهای دیگر پیرامون ِاویند ، و از این هفت
128	کشور ، ایرانشهر بزرگوارتر است به هر هنری ، و آن کی
129	از سوی ِباختر است چینیان دارند ، و آن کی از سوی ِ
130	راستِ اوست هندوان دارند ، و آن کی از سوی ِچپِ اوست
131	تُرکان دارند ، و دیگر خزران دارند ، و آن کی راستر
132	بربریان دارند ، و از چپِ رُوم خاوریان دارند و مازندریان
133	دارند ، و مصر گویند از مازندران است ، و این دگر همه
134	ایرانزمین است از بهرِ آن کی ایران بیشتر این است
135	کی یاذ کردیم.
136	و بِذان کی اندر آغازِ این کتاب مَردم فراوان
137	سخن گویند و ما یاذ کُنیم گفتارِ هر گروهی تا
138	دانسته شوذ آن را کی خواهذ برسذ و آن راهی که
139	خوشتر آیذش بَر آن بروذ : اندر نامه ی ِپسرِ مقفّع و
140	حمزه ی ِاصفهانی و مانندگان ایذون شنیذیم کی از
141	گاهِ آدم صفی ، صلوات اللّه و سلامه علیه ، فراز تا
142	بذین گاه کی آغازِ این نامه کَردند پنج هزار و
143	هفتصذ سال است . و نخستین مَردی کی اندر زمین
144	پذیذ آمذ آدم بوُذ . و همچنین از محمّد جهم برمکی
145	مرا خبر آمذ و از زاذوی شاهوی ، و از نامه ی ِبهرام
146	اصفهانی همچنین آمذ و از نامه ی ِساسانیان ِموسی
147	عیسی خسروی و از هشام قاسم اصفهانی و از نامه ی ِ
148	پاذشاهان ِپارس و از گَنجنامه ی ِمأمون و از بهرامشاه
149	مردانشاه کرمانی و از فرّخان موبذان موبذ یزدگرد
150	شهریار و از رامین کی بنده ی ِیزدگرد شهریار بوُذ ،
151	هم چنین آمذ و از فروذِ ایشان به دویست سال برسذ
152	کی یاذ کُنیم و از گاهِ آدم باز چند است و ایشان بذین
153	گفتار گِرد آمذند کی ما یاذ خواهیم کردن و این نامه
154	را هر چه گزارش کُنیم از گفتارِ دهقانان بایذ آورْد کی
155	این پاذشاهی به دستِ ایشان بوُذ و از کار و رَفتار و از
156	نیک و بَذ و از کم و بیش ایشان دانند . پس ما را به
157	گفتارِ ایشان بایذ رَفت . پس آنچ از ایشان یافتیم ، از
158	نامه های ِایشان گِرد کَردیم و این دشوار از آن شذ کی
159	هر پاذشاهی کی دراز گردذ ، یا دین ِپیغامبری به
160	پیغامبری شوذ ، و روزگار برآیذ ، بزرگان آن کار فرامُش
161	کُنند و از نهاذ بگردانند و بر فروذی افتذ ، چنانک
162	جهودان را افتاذ میان ِآدم و نوح و از نوح تا موسی
163	همچنین ، و از موسی تا عیسی همچنین ، و از عیسی
164	تا محمّد ، صلّی اللّه علیه و سلّم . و این از بهرِ آن
165	گفتند کی این زمین بسیار تهی بوُذه است از مردمان
166	و چون مَردم نبوَذ ، پاذشاهی به کار نیایذ ، چه ، مهتر به
167	کهتران بوَذ و هر جا کی مَردم بوَذ از مهتر چاره نبوَذ و
168	مهتر بَر کهتر از گوهرِ مَردم بایذ ، چنانک پیغامبرِ
169	مَردم هم از مَردم بایست . و هم گویند کی از پسِ مرگِ
170	گیومرث صذ و هفتاذ و اند سال پاذشاهی نبوُذ
171	جهانیان یله بوُذند ، چون گوسپندان بی شبان در
172	شبانگاهی ، تا هوشنگِ پیشداذ بیامذ ، و چهار بار
173	پاذشاهی از ایران بشذ و نذانند کی چند گذشت از
174	روزگار . و جهودان همیگویند از توریةِ موسی ، علیه
175	السّلام ، کی از گاهِ آدم تا آن روز کی محمّد عربی ، صلّی
176	اللّه علیه و سلّم ، از مکّه برَفت چهار هزار سال بوُذ و
177	ترسایان از انجیلِ عیسی همیگویند پنج هزار و
178	پانصذ و نوذ و سه سال بوُذ و بعضی آدم را گیومرث
179	خوانند . این است شمارِ روزگارِ گذشته کی یاذ کَردیم
180	از روزگارِ ایشان ، و ایزذ ، تعالی ، بِهْ دانذ کی چون بوُذ .
181	و آغازِ پذیذ آمذن ِمَردم از گیومرث بوُذ و ایشان
182	کی او را آدم گویند ، ایذون گویند کی نخست
183	پاذشاهی کی بنشَست هوشنگ بوُذ و او را پیشداذ
184	خواندند کی پیشتر کَسی کی آیین ِداذ در میان ِ
185	مردمان پذیذ آورْد او بوُذ ، و دیگر گروه کیان بوُذند ، و
186	سدیگر اشکانیان بوُذند ، و چهارم گروه ساسانیان
187	بوُذند . و اندر میان گاه پیکارها و داوریها رَفت از
188	آشوب کردن با یکدیگر و تاختنها و پیشی کردن و
189	برتری جُستن ، کی از پاذشاهی ِایشان این کشور تهی
190	ماندی و بیگانگان اندر آمذندی و بگرفتندی این
191	پاذشاهی به فروتنی ، چنانک به گاهِ جمشیذ بوُذ و به
192	گاهِ نوذر بوُذ و به گاهِ اسکندر بوُذ و مانندِ این.
193	پس پیش از آنک سخن ِشاهان و کارنامه ی ِایشان
194	یاذ کُنیم ، نژاذِ ابومنصور عبدالرّزّاق کی این نامه را
195	نیز فرموذ تا جمع کُنَذ چاکرِ خویش را ابومنصور
196	المَعْمری ، و نژاذِ او نیز ، بگوییم کی چون بوُذ و ایشان
197	چه بوُذند تا آنجا رسیذند :
198	اوّلاً . نسبِ ابومنصور عبدالرّزّاق : محمّد بن
199	عبدالرّزّاق بن عبداللّه بن فرّخ بن ماسه بن مازیار بن
200	کشمهان بن کنارنگ بن خسرو بن بهرام بن آذرگشسب
201	بن گوذرز بن داذآفریذ بن فرّخزاذ بن بهرام - کی به گاهِ
202	پرویز اسپهبذ بوُذ - پسرِ فرّخ بوذرجمهر - کی دستورِ
203	نوشیروان بوُذ - پسرِ آذرکلباذ - کی به گاهِ پیروز
204	اسپهسالار بوُذ - پسرِ برزین - کی به گاهِ اردشیر
205	بابکان سالار بوُذ - پسرِ بیژن پسرِ گیو پسرِ گوذرز
206	پسرِ کشواذ - و او را کشواذ از آن خواندندی کی از
207	سالاران ِایران هیچ کَس آن آیین نیاورْد کی او آورْد و
208	پهلوانی کشورها و مرزبانی و بخشش ِهفت کشور او
209	کرده بوُذ و کژ مَردم بوُذ ، و این از سه گونه گویند ، و
210	گوذرز به گاهِ کیخسرو سالار بوُذ ، پیران را او کُشت کی
211	اسپهبذِ افراسیاب بوُذ - پسرِ حبن پسرِ سوانی پسرِ
212	آرس پسرِ بندوی نبیره ی ِمنوچهر نبیره ی ِایرج و ایرج
213	پسرِ افریذون و افریذون پسرِ آبتین و آبتین از
214	فرزندان ِجمشیذ . و پیران پسرِ ویسه بوُذ و ویسه پسرِ
215	زاذشم بوُذ پسرِ کهین بوُذ و زاذشم پسرِ تور و تور پسرِ
216	افریذون نیز پسرِ آبتین و آبتین از فرزندان ِجمشیذ .
217	ثانیا . نسبِ ابومنصور المَعْمری : ابومنصور بن
218	احمد بن عبداللّه بن جعفر بن فرّخزاذ بن پشنگ بن
219	گرانخوار بن کنارنگ . و کنارنگ پسرِ سرهنگِ پرویز
220	بوُذ و به کارهای ِبزرگ او رَفتی و آنگه کی خسرو
221	پرویز به دَرِ رُوم شذ ، کنارنگ پیشرو بوُذ لشکرِ پرویز
222	را و حصارِ رُوم بستذ . نخستین کَسی کی به دیوار بَر
223	رَفت و با قیصر درآویخت و او را بگرفت و پیش ِشاه
224	آورْد ، او بوُذ . و در هنگام ِساوه شاهِ تُرک کی بَر دَرِ هری
225	آمذ ، کنارنگ پیش ِاو شذ به جنگ ، و ساوه شاه را به
226	نیزه بیفگند ، و لشکر شکسته شذ ، و چون رزم ِهری
227	بکرد ، نشابور او را داذ و طوس را خوذ بذو داذه بوُذ ، و
228	خسرو او را گفت : «گفتی کی تنها ، هزار مَرد را بزنم» .
229	گفت : «آری گفته ام» . خسرو از زندانیان و گنهکاران ،
230	هزار مَرد نیک بگُزیذ و سلیح پوشانیذ . دیگر روز آن
231	هزار مَرد را با کنارنگ به هامونی فرستاذ و خسرو از
232	دور همینگریست با مهتران ِسپاه . کنارنگ با ایشان
233	برآویخت ، گاه به شمشیر و گاه به تیر . بهری را
234	بکُشت و بهری را بخست ، و هر باری کی اسپ افگندی ،
235	بسیار کَس تبه کَردی ، تا سرانجام ستوهی پذیرفتند
236	و بگریختند ، و کنارنگ پیش ِشاه شذ و نماز بُرد و
237	آفرین کَرد ، خسرو طوس بذو داذ . و از گُردان مَردی
238	همتای ِاو بوُذ نام ِاو رقبه . او را نیز از خسرو بخواست
239	و با خویشتن به طوس بُرد . و رقبه آن بوُذ کی کنارنگ
240	هزار مَرد از خسرو پرویز بخواست رزم ِتُرکان را . خسرو
241	گفت : «خواهی هزار مَرد ببَر ، خواهی رقبه ، کی کم
242	رنج تر بوَذ مر تو را» . پس هر دُوان به طوس شذند ، با
243	هزار مَردِ ایرانی ، و رقبه را نیکو همیداشت ، و با
244	تُرکان جنگ کَردند و پیروز آمذند و طوس بستذند و
245	کنارنگ پاذشاهی بگرفت و رقبه را نیکو همیداشت .
246	تیراندازی بوُذ کی همتاش نبوُذی . پس روزی کنارنگ
247	و رقبه هر دو به شکار رَفتند با پسران و سرهنگان .
248	کنارنگ گفت : «امروز هر شکاری کی کُنیم تیر بَر سَر
249	زنیم تا باریک اندازی پذیذ آیذ» . هرچ کنارنگ زذه
250	بوُذ بَر سَر تیر زذه بوُذ . رقبه بَر کنارنگ آفرین کَرد .
251	روزِ دیگر کنارنگ فرموذ تا غِراره یی پُر کاه بیاوردند .
252	کنارنگ اسپ برانگیخت و نیزه بزذ و آن غِراره را بَر
253	سَرِ نیزه برآورْد و بینداخت ، و به گاهِ یزدگرد شهریار
254	او را بکُشتند . و چون عُمَر بن الخطّاب ، عبداللّه عامر
255	را بفرستاذ تا مَردم را به دین ِمحمّد خوانَذ ، صلّی اللّه
256	علیه و سلّم ، کنارنگ پسر را پذیره ی ِاو فرستاذ به
257	نشابور ، و مَردم در کهندز بوذند ، فرمان نبُردند . از وی
258	یاری خواست . یاری کَرد تا کار نیکو شذ . بَعد از آن
259	هزار دِرَم وام خواست ، گروگان طلبیذ . گفت : «گروگان
260	ندارم» . گفت : «نشابور مرا دِه» . نشابور بذو داذ ، چون
261	دِرَم بستذ ، باز داذ . عبداللّه عامر آن حرب او را داذ و
262	کنارنگ به رزم کردن ِاو شذ و این داستان مانْد کی
263	گویند : «طوس از آن ِفلان است و نشابور به گروگان
264	دارذ» . و حسن بن علی مروزی از فرزندان ِاو بوُذ تا به
265	هنگام ِحُمَیْد طایی کی از دستِ ایشان بستذ و آن
266	مهتری به دیگر دوذه افتاذ . پس به هنگام ِابومنصور
267	عبدالرّزّاق طوس بستذند و سزا به سزا رسیذ .
268	و نسبِ این هر دو کَس کی این کتاب کَردند ،
269	چنین بوُذ کی یاذ کَردیم.

بر گرفته از : رضا زاده ملک، رحیم، دیباچه شاهنامه ابومنصوری، در : نامه ی انجمن آثار ملی، بهار 1383 رویه های 127 تا 137.

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

ورود به بخش کاربری

نام نویسی