پرویز رجبی

زن عروسکی کوکی است یا بخشنده ی «کرامت» و «کمال» ؟

سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند           همدم گل نمی شود، یاد سمن نمی کند

این غزل بسیار زیبا باری دیگر مرا با اوضاع اجتماعی روزگار حافظ مشغول می کند. این بار با دو موضوع متفاوت : از سویی این زن است که ظاهرا اسباب نشاط مرد را فراهم می آورد، بی آن که حال و نشاط خود زن سبب اندیشیدن به دغدغه ای شود و یا اشاره ای رود به دل نگرانی های احتمالی او برای نچمیدن. و دیگر این که اگر زن شوق دیدار داشته باشد، چگونه باید شوق مشروع خود را بر زبان آورد که اسباب خشم جامعه و مرد را فراهم نیاورد ! واقعیت این است که در سراسر تاریخ ادب پرپیمانه ی ما جز یکی دو زن لب به سخن نگشوده اند و همه به گستاخی و به شکستن قواعد و قوانین و عرف و سنت متهم شده اند. در این میان تنها «جهان ملک خاتون» است که به اعتبار شاهزاده بودنش سفره ی دل گشاده است و او هم تا همین یکی دو دهه برای جامعه ی ادب پرور ما بیگانه مانده است !

اگر در فرانسه، در دهه ی پنجاه «فرانسواز ساگان»(و پیش از او ژرژ ساند و سیمون دوبوار) ادای مردها را درآورد و سر و صدایی راه انداخت، موضوع مربوط به ادب مکتوب می شد. در ادب شفاهی (زندگی شفاهی) رسم و آیینی از لونی دیگر داشت ... البته میدان گفت و گو بسیار گسترده است. فراموش نمی کنم که هنوز برای آمریکایی ها جالب است که رییس جمهوری زن بر سر کار بیاید !

دست کم از حافظ آزاده و مهربان انتظار می رود که برای یک بار هم که شده، سر فراگوش دلبرش برد و بپرسد : «ای عاشق دیرینه ی من خوابت هست ؟»، اما حاشا !

راستی را آیا زن برای حافظ تنها خندان لب مستی بوده است که گاه خوی کرده پیدایش می شده است و گاه سرو چمانی می شده است که ذوق چمیدن داشته است و جز این گونه حضورها دیگر هیچ ؟ و آیا زن موجودی بوده است که می بایستی تولید دلبری می کرده است و طنازی، تا او بی حاصل نیافتد ؟ یا این که زن هم می توانسته است، درست مانند او و بلکه عاطفی تر و بیشتر و انسانی تر از او «شیدا» شود و زیبایی به کمال را بیافریند ؟ و زن هم می توانسته است، فریاد بکشد و صاحب دلان را بخواند که دل از دستش می رود ؟ بی تردید هزاران شیدا در ترانه های مردان حلول کرده اند و خود آرامگاه ترانه های ناسروده ی خود شده اند. از این است هنگامی که سر از گورستانی درمی آورم، بی درنگ درپی ترانه های محبوس در خاک پیرامونم می افتم. در گورستان ها خاک بوی ترانه می دهد ...

من در تاریخ ادب مکتوب ایران به چنین جایگاهی از زن برنخورده ام. آیا همه ی شاعران مذکر ایرانی، مانند فرمانروایان، مردانی خودشیفته بوده اند (و هستند) و تنها ناظر گرفتاری های خود بوده اند ؟

من گمان نمی کنم که یافتن شخصیت زن ایرانی در شعر شاعران کار ساده ای باشد. جای پژوهشی در این زمینه بسیار خالی است. کدام صفت زن شاعران ما را این چنین کلافه و از خود بی خود می کرده است که حتی عشق به خدا و زن مرزهای مشترکی یافته اند و کار به جایی کشیده شده است که گاهی و شاید هم اغلب، تشخیص مرز عرفان از زندگی زمینی ساده کار چندان آسانی نیست ؟ این گرفتاری هنوز هم دامن حافظ را رها نکرده است.

خواجه در غزل امروز فقط دل خود را می تکاند و خود اوست که شریک تصویرهای زیبایی است که برای دغدغه های درون خود آفریده است. گویی اگر دلبر به چمن درآید و با گل ها درآمیزد، نشانی از دغدغه برجای نخواهد ماند و گویی این امکان وجود ندارد که دلبر به هنگام خرامیدن دردی در پای خود احساس کند و احیانا نیازی به طبیب داشته باشد. دردهای دیگر بمانند ! گله ی حافظ تنها این است که چشمش نوازش نمی شود. و خودبینی او در همین گله است که همیشه مرا باخود مشغول می کند. چون نشانی پررنگ از نقش زن در نگاه مرد دارد.

سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند           همدم گل نمی شود، یاد سمن نمی کند

و اگر از «دامن پاک» سخن به میان می آید، به حرمت منظر زیبای میدان دید است و آراستن دلبر به گونه ای که حافظ شوق دیدنش را دارد. تا مبادا چشمش کمتر نوازش ببیند ! پیداست که منظور من خرده گیری از حافظ نیست، بلکه یافتن نقش زن است. نقشی که زیبایی گل اشک در دامن زاگروس را دارد ! باد صبا، یار همیشگی حافظ، معجونی می ساید برای عطری که مشام حافظ در طلب آن است و به رغم وجود این عطرِ آکنده، او در گله است که چرا دلبر با حضور خود خاک را «مشک ختن» نمی کند ! صدآفرین به اشتهای چنین مشامی !

سخت است که بپذیریم که بشری چون حافظ، و تنها بشری از این دست، می توانسته است به عروسکی کوکی، دل خوش کند و خواستار «کرامت» و «کمال» باشد. پس داستان چیست ؟ چرا هرگز موفق نمی شوم زن را در شعر این سرزمین ادب پرور و حتی در آرمانشهر دل انگیز حافظ بیابم ؟ - زنی که با همه ی نقشی که «حیای شرقی» باید داشته باشد، عروسکی کوکی نیست !

با بیم و احتیاط از خودم می پرسم آیا اگر پروین اعتصامی شهرآشوبی «زلف آشفته و خندان لب و مست» می بود، که خم ابرویش محراب را به فریاد می آورد، شعر «یتیم» و دیگر شعرهای اجتماعی خود را می سرود ؟

لخلخه سای شد صبا دامن پاکش از چه روی           خاک بنفشه زار را مشک ختن نمی کند

دل خواجه از جان او می بُرد و جدا می شود، به هوای وصل دلبر. و جان او به هوای دلبر از خدمت تنش سر بازمی زند. اما دریغ که در این میدان زیبا و شورانگیز چه خالی است جای این اشاره که چرا دلبر مشکل حضور داشته است ! جای درد پای دلبر و هزار «قید» آن هم خالی است. چرا حافظ به عذری موجه اشاره ندارد ؟ مگر بیگانه بوده است با حال و روز روزگار خود ؟

دل به امید وصل تو همدم جان نمی شود            جان به هوای کوی تو خدمت تن نمی کند

شاید در حال و هوایی این چنین است که یکی از زیباترین نگاره های حافظ متولد می شود. - به بزرگی از شیراز تا چین و شاید ماچین و با استفاده ی از «چین» زلف دلبر. و شگفت انگیز این که خواجه ی ما، که باید در گذر از تربتش از او طلب «همت» کنیم، می زند به کوره راهی ناشناخته و دل خود را «هرزه گرد» می نامد !

تا دل هرزه گرد من رفت به چین زلف او         زان سفر دراز خود عزم وطن نمی کند

باری دیگر حافظ بی آنکه ملاحظه ی تمایلات درونی دلبر خود را بکند و یا دست کم به قید و بند او بیاندیشد، برآن است که گوشه های کمان ابروی او کش آمده است و دیگر عمل نمی کند. [ امروز می گوییم : « گوشی را کشیده است» ! با میل چندانی از روزگار حافظ ششصد و اندی سال فاصله نمی گیرم. چنین پیش آمد ! ]

پیش کمان ابرویش لابه همی کنم، ولی           گوش کشیده است، ازآن گوش به من نمی کند

پیداست که حافظ عطر دامن دلبر را بهتر از یار همیشگی خود صبا می شناسد :

با همه عطر دامنت، آیدم از صبا عجب           کز گذر تو خاک را مشک ختن نمی کند

فهم بیت بعدی برایم کمی دشوار است. مگر اینکه نظر حافظ از کاربرد «چه» و فعل منفی در مصرع دوم، شگفتی او از دلتنگی بی اندازه باشد. مانند «چه رنجی که نمی برم» :

چون زنسیم می شود زلف بنفشه پرشکن         وه که دلم چه یاد آن عهد شکن نمی کند

و باز عجبا که خواجه ی خوش ذوق ما ساق سیمین و دُردنوشی را می شناسد و از درد پای دلبر غافل است. در اینجا باری دیگر با کم لطفی روزگاران به زن روبه رو می شویم. و این که درد و درون زن به هیچ وجه مساله ساز نیست ! با احتیاطی بی کران به خود می گویم، نکند مراد از نگاری که مکتب نرفته «مساله آموز» است، نگاری است که متصف به غمزه  ای به کمال است ! همین غمزه ی به کمال است که یکی از زیباترین تصویرهای حافظ را، در هنر نگارگری، به قالب می زند. تصویری که در آن همه ی جان، دهان می گشاید برای طواف و سپس راه دادن به حلول :

ساقی سیم  ساق من گر همه دُرد می دهد          کیست که تن چو جام می جمله دهن نمی کند

حافظ خود اعتراف می کند که «کشته ی غمزه» است !

کشته ی غمزه ی تو شد حافظ ناشنیده پند            تیغ سزاست هرکه را درد سخن نمی کند

برگرفته از تارنگار روزنوشت های پرویز رجبی - آرمانشهر حافظ (89)

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

دیدگاه ها : 0