اسحاق موصلی

اسحاق فرزند «ابراهیم موصلی»، معروف به «ابن ندیم»، نامدارترین خواننده و نوازنده ی خلافت «هارون» بود که دوران «امین» و «مامون» (پسران هارون الرشید) و پس از آن دو، «معتصم» و «واثق عباسی» را سپری کرد و در آغاز خلافت «متوکل عباسی» درگذشت. وی در شهر ری در سال 155 هجری قمری از مادر که نامش «شاهک» بود زاده شد و در سال 235 هجری قمری در بغداد دیده از جهان فروبست.

ابن ندیم در کتاب «الفهرست» افزون بر چهل اثر را به وی نسبت داده است که در آن میان، بسیاری از آنها در موسیقی بوده است مانند : کتاب «الرقص و الزفن» (پایکوبی)، کتاب «النغم و الایقاع»(آهنگ ها و وزن)، کتاب «اغانی کبیر»، مجموعه اغانی و رساله های زیادی درباره ی موسیقیدانانی چون حماد، حنین طبری، طویس، ابن مسجع، حسان و ...از جمله آثار اوست.
متاسفانه هیچکدام از آثار وی به جز اشعارش [1] در دست نیست، اما خوشبختانه در کتاب «کمال ادب الغنا» تالیف «حسن کاتب» (حسن بن احمد بن علی الکتاب) که نسخه ی منحصر به فردی از آن در ترکیه به دست آمده است،(با تاریخ تحریر 625 هجری قمری و 1235 میلادی) نمونه هایی از آثار اسحاق موصلی وجود دارد و چنین که پیداست، مولف این کتاب، آثار اسحاق را در دست داشته است.[2]
اسحاق موصلی نخستین کسی است که هنر و دانش موسیقی را پایه گذاری کرد و چهارچوب های علمی مدونی برای آن نوشت.
«ابوالفرج اصفهانی» درباره ی او می گوید :
«...مقام او در علم و ادب و پایگاه او در روایت حدیث و شعر همچنین دیگر علوم مشهورتر از آن است که نیازی به شرح و توصیف داشته باشد. دانش موسیقی و هنر موسیقی کوچکترین دانش ها و کمالات اسحاق بود. با وجود این، به این هنر شهرت پیدا کرد، زیرا در سایر علوم همپایه و نظیر داشت، لیکن در دانش موسیقی و هنر خوانندگی و نوازندگی عود کسی به مقام وی نمی رسید.»
او همچنین می گوید : «اسحاق غنای عربی و راه های آن را درست کرد و آوازها را به گونه ای طبقه بندی نمود و با مهارت از هم جدا کرد که هیچ کس پیش از نتوانسته و پس از او هم از عهده چنان کار بزرگی برنیامده است.»
از شاگردان مشهور وی «ابن فردادبه»، «زریاب» و فرزند دانشمندش «صحاد» بودند. هنگامیکه زندگینامه ی موسیقیدانان را می خوانیم و آنها را با هم می سنجیم، درمی یابیم که اسحاق موصلی نابغه ی یکه تاز دوران ها بوده است. هنر و استعداد و دانش او از ورای روایات پدیدار می شود، اما گوش و حس اسحاق به گونه ی شگفت آوری تیز بود، از میان 80 تار عود که هم نوازی می کردند، در مجلسی که موسیقیدانان بزرگی چون «ابراهیم بن مهدی» نیز در آن حضور داشت، وی بود که دریافت ایقاع (ضرب) عود با ایقاع خواننده یکسان نیست.[3]
مرگ اسحاق در بغداد در اوایل خلافت متوکل عباسی رویداد. او در آخر عمر دچار بیماری «ذَرَب»[4] شده بود.او در رمضان سال 235 هجری درگذشت.
از دیگر موسیقیدانان ایرانی در آن دوره از «زلزل رازی» می توان یاد کرد، او دایی اسحاق موصلی بود، زلزل در نوازندگی سازهای زهی مهارتی به سزاداشت و بخاطر تخصص در ضرب های قوی به ضارب معروف شده بود.[5]
شهرت زلزل در تاریخ موسیقی بیشتر به پژوهش های او درباره ی مسایل نظری موسیقی مربوط می شود.
موسیقی شناس ایرانی تبار دیگری که در اواخر سال های شکوفایی قدرت عباسیان می زیسته «خلیل بن احمد فراهیدی» است که اثر گرانقدر او به نام کتاب «العین» در نحو، شهرت جهانی دارد. دو اثر گمشده ی «کتاب النعم» و «کتاب الیقاع» در شناخت نت ها و وزن ها که ابن ندیم در «الفهرست» به او نسبت داده است نمودار آشنایی خلیل با موسیقی و تخصصش در موسیقی نظری می تواند باشد.

بن نوشت ها:

1- بشنو شمیم عود – بازنویسی کتاب «الاغانی» اثر ابوالفرج اصفهانی
2- تاریخ مختصر موسیقی ایران - تقی بینش
3- زمینه ی شناخت موسیقی ایران - فریدون جنیدی

پانوشت ها :

1- مجموعه اشعار او را «محمد العزیزی» جمع آوری کرد و در سال 970 هجری قمری در بغداد به نام دیوان اسحاق موصلی منتشر نمود.
2- همین نسخه است که به کوشش دکتر محمود احمد حفنی و غطاس عبد الملک خشبه به سال 1970 میلادی در مصر چاپ شده و شیلو(یا شیلوا) موسیقی شناس فرانسوی آن را به فرانسه ترجمه کرده است.
3- الاغانی – ابوالفرج اصفهانی
4- یعنی معده اش از هضم غذا عاجز ماند و چیزی را در خود نگاه نمی داشت.
5- فارمر به نقل از عقوالفرید و الاغانی رویه ی118

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

دیدگاه ها : 0