اگر تاکنون تلالو خورشید بر روی بوم نقاشی، چشم نواز بوده و گل آفتابگردان نماد آن را تداعی می کرده، لمس و نوازش پرتوهای زیبایش، تنها در دل چارتاقی نیاسر نمود پیدا می کند. بیداری آرام خورشید و در آغوش گرفتن تمامی خلایق جهان در آن دم توصیف ناپذیر است.

نیاسر در 25 کیلومتری کاشان بر بلندای ارتفاعات کرکس واقع است؛ منطقه ای ییلاقی که سعی می کند بافت قدیمی اش را حفظ کند. شهری که در دلش سخن از هزاران راز دارد. آب و خورشید، هردو را با نمادهایش در دل دارد. بر بلندای کوهش چارتاقی ای استوار است که با اجرام آسمانی آشنایی دیرینه دارد. کمی پایین تر مسجد چشمه است با حوضچه ای که آب از آن جاری می شود. آب زهدان عالم است که در آن همه ی امکانات وجود دارد. در یک مُهر ایلامی خدای آب بر پشت یک بز کوهی نشسته و پایش را بر بزغاله ای نهاده و قرص خورشید نیز ناظر بر این صحنه است[1] آب چشمه ی تالار از درون کانال هایی هدایت شده و به دامان آبشار تالار می افتد.

شادروان نصرت الله مشکوتی [2] صحبت از گورستانی باستانی - قدیمی می کند که قسمتی از آن به نام قبرستان «تخت سرخ» شهره بوده و حاوی آثاری از دوران پیش و پس از اسلام است.
گویا باید به جای پای نهادن بر رد پای نیاکانمان، قدم بر روی سرشان بگذارند. سنگ های معدنی که با ذرات وجود آنان عجین گشته اکنون کیمیا شده تا زینت بخش نمای برج های بی هویت باشد ! تلاش برای جلوگیری از تمدید دوباره ی پروانه ی بهره برداری مالک کنونی این معدن - سازمان صنایع و معادن اصفهان - ره به جایی نبرده است.[3]
با اینکه رونوشت صدور پروانه اکتشاف به انضمام نقشه ی محدوده ی معدن به سازمان های مختلف از جمله : سازمان محیط زیست، منابع طبیعی، میراث فرهنگی کشور و استان اصفهان فرستاده شده، اعتراضی نسبت به آن صورت نپذیرفت !

عکس ها از علی فراهانی

«رضا مرادی غیاث آبادی» - پژوهشگر و اخترباستان شناس - از معدود کسانی است که 12 سال درباره ی چارتاقی نیاسر پژوهش نموده؛ شناسایی این روستای دورافتاده، و بالفعل درآوردن قابلیت های بالقوه ی آن از دریچه ی گردشگری و نجوم شناسی از جمله تلاش های اوست.

وی می گوید : «جایگاه گاه شماری ایرانی در جهان بر کسی پوشیده نیست، از میان تقویم های آفتابی شناخته شده در دنیا، «ایلان داغی»(در مشکین شهر)، «استون هنج» (در نزدیکی لندن)، سنگ افراشته های اروپا و بناهای اقوام مایا (در آمریکای لاتین)، استون هنج معروف ترین و بنای ایلان  داغی محجورترین و گمنام ترین است که از 10 سال پیش نیز به خاطر گنج یاب ها روند رو به تخریبی را آغاز کرده است.

در ایران چارتاقی نیاسر نسبت به همانندهای خود، بر اساس تقویم طبیعی و کاربری نجومی اش با اضلاع 12 متری، از وضعیت بهتری برخوردار است. دقت بنا در دامنه ی -/+ 1 درجه، انقلاب های تابستانی، زمستانی، اعتدالین را می توان رصد کرد.
این ویژگی منحصر به فرد است و استون هنج با اختلاف -/+ 2.5 درجه دقت در جایگاه بعدی قرار دارد.
وجود چنین بنای علمی - باستانی، دانش نیاکانمان را در ریاضیات و نجوم نشان می دهد.

شیوه ی بدیع و مبتکرانه ی ساخت و ساز تاق، بدون قالبی پیش ساخته با سقفی گنبدی شکل، تناسب های هندسی و متوازن پایه هایش در چهار سوی آن، هدایت عبور پرتوها و قرص کامل خورشید از روزنه های ایجاد شده ی بین اضلاع داخلی پایه ها مبهوت کننده است.
افتادن سایه ی خورشید بر لبه ی داخلی سکو مانند پایه های چارتاقی، آفتاب سنجی را پدید می آورد.

دیدن قرص کامل خورشید در مسیر دقیق انقلاب های تابستانی و ... از این روزنه ها محاسبات نجومی خاص خود را دارد. ریزش دیواره های داخلی پایه های چارتاقی بر نتیجه ی محاسبات تاثیرگذار بوده و از دقت آن می کاهد. مرمت غیر حرفه ای یکی از سکوهای بیرونی چارتاقی، سطح آن را با زمین یکسان نموده است؛ نصب نورافکن و رویش گل سنگ ها نیز گل هایی اند که بر سبزه ی انفجارهای معدن سنگ همان نزدیکی، هرچند به روش «سیم برش» آراسته شده است.

آقای «راعی» مسوول جدید پایگاه میراث فرهنگی نیاسر در جمع همه ی باشندگان که شمار بسیاری بودند، قول رسیدگی به تمام این نواقص را دادند. در رابطه با ادله ی آتشکده نبودن این بنا همان بس که اگر مطالعه ای سلسله وار به آثار ارزشمند پژوهشی چون : کتاب «تاریخ قم»(حسن قمی - 378 هجری) [4]، کتاب آثار ایران (آندره گدار) [5]، هنر ایران [6]، کتاب الاعلاق النفیسه (ابوعلی معروف - 290 هجری)، بیاندازیم نتیجه ای درست به دست خواهد آمد. جدا از این که آتشکده نیز تعریف و معماری خاص خود دارد.

غار دست ساز رییس، دیگر شگفتی این روستاست که برای اختفا در زمان های ناامنی ساخته شده بوده و نمونه های دیگری از آن در ایران وجود دارد. پلان اصلی غار بر تابلویی نمایان و با ریسه هایی، روشنایی غار تامین شده است. راه های زیر زمینی دست کن احتمالا از دوره ی اشکانیان و در زیر باغ تالار، با تعداد بی شماری راهرو و تونل پیچ در پیچ که رعب آور است.

ولی وقتی تنفس می کنی و انبوه اکسیژن در درون ریه هایت جریان می یابد، تازه به خود می آیی که این جریان هوا از کجاست ؟! با طول بیش از 500 متر دارای هواکش هایی است که حکم سوپاپ در برابر گرما و سرما و ... را داشته اند.
45 چاه در داخل تونل کنده شده اند که ژرفای یکی از آن ها 118 متر است (چگونه تا این عمق توانسته اند چاه بکـَنَند خود جای شگفتی دارد).
سه شکستگی پله مانند نشان از آن دارد که غار با شیبی ملایم تا آبشار تالار و بعد از آن هدایت می گردد.
طول غار را طی می کنی، بر روی دیواره ها، محفظه هایی کوچک که جای روشنایی بوده دیده می شود. با حالتی نیم خیز پیش می روی (ارتفاع کم تر از 1 متر است) ولی زمانی که حس می کنی خسته شده ای، ارتفاع افزایش یافته و به طور صاف می توانی بایستی.
ریشه های نازک درخت که ضخامت شان کم تر از یک تار موست در طی مسیر قابل مشاهده است، دیواره ها شبنم زده و نمور است. یک آن چشمانت را بر هم بگذار ! سکوت تصویر می شود و معنایی حقیقی می یابد. از همان ابتدا با حالتی خمیده وارد می شوی و خود نمی دانی که به این همه شگفتی تواضع می کنی ...

روز عیدقربان است و قربانی گاوی تنومند در مسجد چشمه؛ چشمه ی جوشان و درخت چنار همان نزدیکی شاهدند. زن و مرد پیر و جوان در کنار دیوارهای مسجد ایستاده اند. از دور صدای تسبیح می آید و گاو به قربان گاه نزدیک می شود بر گردن زنگوله و زنجیره ی بافته شده ی هفت رنگ. آب رنگین چشمه روان می رود تا درختان را سیرآب کند. زایش مهر این گونه ختم می شود و صورت دیگر به خود می گیرد.

* * *

سفر علمی انجمن آریابوم، شگفتی ِاین روستای زیبا بر بلندایی که ستون هایش از کم توجهی در زمانی نه چندان دور فرو می ریزد را به دید همه رساند.
سفره ی مهرش را گشود و همه را فراخواند تا گرد هم آیند و یکپارچه بنشینند.

سفره ی قلمکار اصفهان، در دلش آینه ی نقره کار و شمع، که پرتواش را آینه پذیرفته و بازتاب می داد؛ هندوانه ی سرخ آبدار، که به به ِهمه را به جانش خریده بود؛ انار که یادآوری کرد شمار ایران دوستان فزون باد؛ آجیل شب چله که در تورهای زیبا و خوش رنگ با روبانی گره زده بر گلویش، شیرینی ای که از غلات سیر شده با مهر و آب گرد شده بودند تا کام همه را شیرینی دوباره بخشند و کتاب حافظ را که سخن مهر و عشق است، جای داده بود.

حافظ چنین با ما سخن گفت :

شب عاشقان بیدل چه شب دراز باشد           تو بیا کز اول شب در صبح باز باشد
عجب است اگر توانم که سفر کنم ز کویت      به کجا رود کبوتر که اسیر باز باشد
ز محبتت نخواهم که نظر کنم به رویت       که محب صادق آن است که پاکباز باشد
به کرشمه عنایت نظری به سوی ما کن         که دعای دردمندان ز سر نیاز باشد
چه نماز باشد آن را که تو در خیال باشی ؟     تو صنم نمی گذاری که مرا نماز باشد
قدمی که برگرفتی به وفا و عهد یاران             اگر از بلا بترسی قدم مجاز باشد

مریم و بهزاد، فرناز و مونا، عسل و مرجان و ندا، سعیده و سیاوش، علیرضا و محسن، مجید و پرهام، علی و ابراهیم و مرتضی، مهدی و یاسر و سعید، تدارک دیدند و چیدند و پذیرایی کردند. جارو کردند. زباله های به یادگار گذارده ی دوستان را جمع کردند و ظرف ها را شستند.
عکس و فیلم گرفتند تا به یادگار بماند.
تکمیل و راهنمایی سخنان مهمانان، کار بزرگان و استادان است.
آموختیم که بایست بیشتر تلاش کرد ...
و صدای دلنشین مونا، گرمی خون مان را سد چندان کرد تا همواره برای ایران بتپد.
دست مریزاد
ساعت 2 بامداد در امتداد مسیر باغ تالار از پلکان پایین آمده و در کنار آبشار قرار گرفتیم، گفتگوی دوستان را پایانی نبود و صبوری آقای غیاث آبادی بی پایان.

شماره های تلفن رد و بدل می شد؛ دیگر خستگی معنا نداشت و در این مهر ذوب شده بود.
آتش ابراهیم را نیز خاموشی نبود. همه حلقه زدیم، حلقه ی مهر.
سردی در میان نبود، عکس ها گویاست.
گذر زمان را نفهمیدیم تا به خانه رسیدیم؛ ساعت 4 بامداد.
می بایست ساعت 6:30 در کنار چارتاقی می بودیم تا به انتظار مهر ایران رفته و با گرمایش زمستان را در آغوش کشیده و به استقبال نوروز پیروز برویم.
سر ساعت آنجا بودیم و با راهنمایی استاد در مسیر طلوع صادق قرار گرفتیم ...

اوقات خوش آن بود که با دوست به سر شد        باقی همه بی حاصلی و بی خبری بود

^ * ^ 

درجه حفاظتی یک، شماره ثبت: 316، تاریخ ثبت: 21/8/1317، قدمت: پیش از اسلام.

پانوشت ها:

^
1. بیانی، ملک زاده - تاریخ مهر در ایران؛ نشر یزدان، تهران، 1363.
^
2. مشکوتی، نصرت الله - نظری به تاریخ باستان شناسی کاشان و بنای مشهور تاریخی مسجد میدان، مجله هنر و مردم، شماره 53 و54.
^
3. تارنمای ایران توریسم.
^
 4. تاریخ قم در بیست باب و 51 فصل تالیف شده است، ترجمه ی فارسی تنها شامل 5 باب نخست آن کتاب است. نسخه کامل تا اواخر دوره ی صفویه در دست بوده است.
^
5. گدار، آندره - هنر ایران، ترجمه ی دکتر بهروز حبیبی، تهران - مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ سوم - 1377.
^
6. گدار، آندره - آثار ایران، جلد 1، ترجمه ی ابوالحسن سروقد مقدم، چاپ دوم، 1371.

در همین زمینه:

گزارشی کوتاه، مقدماتی و تصویری از سفر به نیاسر 1386

گزارش سفر به نیاسر و دیدار از انقلاب تابستانی 1385

دیدار از انقلاب تابستانی در چارتاقی نیاسر

پژوهش های ایرانی - یادداشتی از دیدار طلوع خورشید انقلاب زمستانی در چارتاقی نیاسر

پژوهش های ایرانی - اعلام خطر برای چارتاقی نیاسر کاشان

میراث خبر - چارتاقی نیاسر چند طلوع ديگر خورشید زمستانی را به نظاره می نشیند ؟

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

دیدگاه ها : 0