در پایان آخرین مرحله­ی پارینه سنگی که قبلا دوران میان سنگی خوانده می­شد و امروزه در نامیدن آن به فراپارینه سنگی توافق همگانی وجود دارد، دوران جدیدی آغاز شد که با تحولاتی که در صنایع و روش زندگی صورت گرفت، آن را دوران نوسنگی می­نامند.

تمامی حوادث و اتفاقاتی که به وقوع پیوست تا انسان برای ادامه­ی حیات دست از جمع آوری غذا و شکارورزی و صید بردارد و با تولید غذا وارد مرحله­ی نوینی از زندگی فرهنگی گردد، که ما امروز ادامه­ی آن را می­گذرانیم، از همین دوران فرهنگی که اصطلاحا نوسنگی نامیده شده، آغاز گردید است.

این دوران در خاورمیانه و ایران زودتر از 9000 سال قبل شروع نشده است، در حالیکه در دیگر قسمت­های جهان گاهی چند هزار سال بعد از آن آغاز گردید.
در ایران حدود 9000 سال قبل، گروه­هایی از جوامع انسانی با استقرار در یک منطقه و در نهایت یک محل، دوره­ی کوچ دایم از منطقه­ای به منطقه­ای دیگر و از محلی به محلی دیگر را پشت سر گذاشتند و دوره­ی تولید غذا و سکونت در یک محل را آغاز کردند.
این دوران نسبت به سایر ادوار فرهنگی دارای چندین ویژگی است که از جمله­ی آنها تغییراتی است که در شکل ظاهری برخی از ابزارهای سنگی به وجود آمد تا عملکرد آنها را تغییر دهد و در جهت نیازهای فنی خود، آنها را به ابزارهای کارآمدتری تبدیل کند.

ابزارهای سنگی به سرعت تخصصی شدند. انواع تیغه­ها، خراشنده­ها و رنده­ها، اسکنه­ها و مته­ها برای کاربردهای خاص ساخته شدند و ابزارهایی خاص متناسب با تولیدات کشاورزی نیز، به آنها اضافه گردید. این گروه را بیشتر هاون­های سنگی، دسته هاون­ها، ساینده­ها و ساتورهای سنگی برای خرد کردن ساقه­ی حبوبات و غلات و نظایر آنها، تشکیل می­دادند.

دوران نو سنگی در ایران را می­توان به چند دوره­ی کوتاه­تر بر اساس تحولات صنعتی ابزار سازی و یا نحوه­ی زندگی، تقسیم کرد. آنچه رایج بوده است، تقسیم این دوران به دو «دوره نوسنگی قبل از تولید و استفاده از سفال» ، و «دوره نو سنگی توام با تولید غذا و استفاده از سفال» بوده است. این تقسیم بندی را اگر برای منطقه­ی محدود خاور نزدیک و خاورمیانه بتوان پذیرفت، با توجه به فرهنگ انسان در سطح جهان غیر قابل قبول است.
به عنوان مثال در ژاپن دوره­ی نو سنگی از حدود ده هزار سال قبل شروع شده و از همان آغاز با تولید سفال که به سفال نوع «جامون»(jamon) مشهور است، همراه بوده است. مردم دوره­ی جامون علاوه بر سفال، از ظروف سنگی و همچنین تیر و کمان نیز استفاده می­کردند و در محوطه­های کوچک به سر می­بردند. این مردم غذای مورد نیاز خود را از طریق جمع­آوری و شکار صید تامین می­کردند. نخستین تولید کنندگان غذا در حدود قرن سوم پیش میلاد در ژاپن از طریق کشت برنج به تامین نیازهای غذایی پرداختند که با دوره­ی «یایوی»(Yayoi) آغاز شد.

برای ایران در دوران نوسنگی، یعنی در دورانی که پایان آن استقرار کامل در روستاها و آغاز شهر نشینی است، نگارنده با توجه به مطالعات انجام شده­ی انسان شناسی و باستان شناسی تقسیم بندی زیر را پیشنهاد کرده است :

الف) دوره جمع آوری غذا

ب) دوره گرد آوری و ذخیره غذا

پ) دوره تولید و استقرار در روستاها

به موجب این تقسیم بندی، دوران نوسنگی ایران با جمع­آوری غذا و شکار صید، که ادامه­ی روش زندگی در دوره­ی فراپاینه سنگی است، ادامه پیدا کرد، ولی با این تفاوت که تحولات و تغییرات چشمگیری در فن ابزار سازی به وجود آمد. از ریز تیغه­ها به مراتب بیشتر از دوران قبلی استفاده می­شد و ادوات سنگی تخصصی دیگری که در دوران قبلی سابقه نداشت، ساخته و به کار گرفته شد.

آثار این دوره در غارها و پناهگاه­های سنگی در قسمت­های مختلف ایران، شناسایی شده­اند که آثار موجود در غارهای «علی تپه» ، «هاتو» و «کمربند» مشخص­ترین آنها هستند که تا کنون گزارش گردیده­اند.

غار هاتو، دهانه­ی غار دو

در دوره­ی بعد، یعنی دوره­ی گردآوری و ذخیره­ی غذا که گاهی نیز با تولید نوعی سفال ساده همراه بوده است، انسان علاوه بر جمع­آوری و شکار و صید برای تامین غذای مورد نیاز فوری، قسمتی از برداشت خود را نیز به صورت ساده و ابتدایی برای مدت کوتاهی ذخیره می­کرده است تپه­ی «گنج دره» در نزدیکی هرسین کرمانشاه و «تپه سراب» در شش کیلومتری شرق کرمانشاه، نمونه­های از این دوره­ی فرهنگی را ارایه می­کنند.

در دوره­ی بعدی که تولید غذا آغاز شد، انسان علاوه بر تولید بخش مهمی از نیازهای غذایی خود، موفق گشت تا با ایجاد سرپناه­های ساده در معماری نیز قابلیت­های فرهنگی خود را ظاهر سازد و روستاهای کوچک موقت و در نهایت روستاهای دایمی را پدید آورد که خود مقدمه­ای بر شهر نشینی محسوب می­شود.

در ایران، تمامی مراحلی را که انسان پیموده است تا از زندگی کوچ روی و خانه به دوشی دایمی به مرحله­ی آغاز شهر نشینی وارد گردد، می­توان با استنادات و شواهد عینی حاصل از بررسی­ها و حفریات انسان­شناسی مورد مطالعه قرارداد. چنین مطالعه­ای در سایر مناطق خاورمیانه به آسانی ایران امکان ندارد. با توجه به این مهم است که باید خاورمیانه و خاور نزدیک، منطقه­ای کلیدی برای بررسی تحولات فرهنگی انسان تصور کرد و آن را گاهواره و مهد فرهنگ و تمدن نامید.

با وجود تغییراتی که در هر دوره نسبت به دوره­ی پیش پدید می­آمد، تمام یا جنبه­هایی از نحوه­ی فرهنگ­های پیشین باقی ماندند که امروز با مطالعه­ی آنها می­توان با سابقه­ی فرهنگی برخی از گونه­های فرهنگی انسان در خاور نزدیک نیز آشنا شد. به عنوان مثال، در تپه «گوران» در دره­ی هلیلان (هـُـلیلان) که در حدود 60 کیلومتری جنوب کرمانشاه واقع شده است، باستان شناسان موفق به شناسایی چگونگی بقایای نخستین مرحله­ی استقرار موقت در آن محل شده­اند که می­توان آن را پیشینه­ای بر زندگی کوچ روی تصور کرد.

در ایران که تاثیر ویژگی­های فرهنگی منطقه­ای و محلی در نحوه­ی ساخت ادوات و ابزارهای سنگی به دلیل چند گونگی وضعیت طبیعی و اقلیمی از دوره­ی پارینه سنگی جدی آغاز شده بود، در دوران نوسنگی با وضوح بیشتری قابل بررسی است.  به همین دلیل، در بررسی ادوار مختلف دوران سنگی در ایران، تحولات فرهنگی هر منطقه باید به طور مستقل مورد بررسی قرار گیرد. در مطالعه­ی حاضر، فقط به صورت بسیار فشرده به تغییراتی که در دوران نوسنگی در مناطقی که پژوهش­های باستان شناسی آن مناطق بیش از سایر قسمت­ها صورت گرفته است، پرداخته خواهد شد.

اهم این مناطق عبارتند از : جنوب غربی ایران، غرب ایران، منطقه فلات مرکزی و شمال شرقی ایران.
متاسفانه، هنوز گزارش کامل حفریات و بررسی­های باستان شناسی انجام شده در سایر مناطق ایران منتشر نگردیده و اطلاعات موجود از حدود خبرنامه­های کوتاه تجاوز نمی­کند. به همین سبب، ارایه­ی نمونه­های مشخص از تحولات و تغییرات فرهنگی ایران در دوران نوسنگی به مناطقی در جنوب غربی و غرب، فلات مرکزی و شمال شرقی ایران در این مختصر محدود می­باشد.

بنابراین، به اجمال ویژگی­های فرهنگی این دوران را در چندین محل باستانی فهرست وار نام می­بریم.
در نقشه­ها نیز، محل­های تقریبی باستانی را که گزارش بررسی و حفریات آن­ها چاپ و منتشر شده است (هر چند به صورت خبرنامه­های کوتاه) تعیین می­نماییم.

آثار دوره نوسنگی در ایران

دیــدگــاه هـا
اگر درباره ی این نوشتار نگرشی دارید می توانید در این بخش بنویسید : نوشته ی شما پس از پذیرش در اینجا نمایش داده خواهد شد. نوشته هایی که به خط فارسی نیستند پذیرفته نخواهند شد.
نام :
متن :
شماره ی امنیتی*

دیدگاه ها : 0